“De psychiatrie wil mensen onder controle houden”
Hendriëlle de Groot | Datum: 3 maart 2026
ADHD werd op de tentoonstelling toegeschreven aan Big Pharma | Fotografie: Erick Overveen
Reportage tentoonstelling ‘Psychiatrie, een industrie des doods’
‘Psychiatrie, een industrie des doods’, was de veelzeggende naam van een tentoonstelling van 15 tot 17 februari in de Amsterdamse Zuiderkerk. Een reportage van de bijeenkomst die voor, tijdens en na veel stof deed opwaaien.
De lucht is grijs en het regent licht. Bij de ingang van de Zuiderkerk staat een feestelijke rood-zwart-witte ballonnenboog, die sterk contrasteert met het sombere weer en de zware thematiek van de tentoonstelling. Robert Kruijt, medewerker van het Nederlands Comité voor de Rechten van de Mens (NCRM), staat buiten om bezoekers te verwelkomen. In de aanloop naar het driedaagse evenement waren er pogingen het te laten annuleren, vertelt hij. Vanuit het Cliëntenberaad Amsterdam klonk stevige kritiek, onder meer in Het Parool. De expositie zou mensen weg kunnen houden van het zoeken naar professionele hulp, werd gesteld.
Kruijt haalt zijn schouders op. “We willen mensen informeren over fundamentele fouten in de psychiatrie. Ze willen mensen onder controle houden, in plaats van persoonlijke gesprekken te voeren. Als je tegen hun ideeën in gaat, krijg je kritiek.” De tentoonstelling die eerder in diverse Europese landen te zien was, is kritisch over vele facetten van de psychiatrie, zoals het biomedische model waarin psychisch lijden wordt gereduceerd tot een defect in het brein. Die visie heeft slechts gezorgd voor een bloeiende farmaceutische industrie: voor elk ‘defect in het brein’ bestaat wel een pil, stelt NCRM. Ook de visie op eugenetica — het streven om de menselijke genetica te verbeteren — en de omstreden ontstaansgeschiedenis van de psychiatrie worden stevig onder vuur genomen in de Zuiderkerk.
“Het dominante verhaal van de psychiatrie is: het zit in je hersenen, dus daarom is het zo”, zegt Kruijt. “We zouden veel meer moeten kijken naar sociaal-maatschappelijke factoren, zoals smartphones en sociale media. Daar is nog veel te weinig onderzoek naar gedaan.” Ondertussen zitten wel zo’n 2,5 miljoen mensen in Nederland aan de psychotrope middelen: antidepressiva, stimulerende middelen, kalmeringsmiddelen en antipsychotica. “Daar willen wij mensen bewust van maken.”
Tijdens de tentoonstelling krijgen bezoekers heftige videofragmenten voorgeschoteld over onderwerpen als antidepressiva, elektroconvulsietherapie (ECT) en het opsluiten van dissidenten in de Sovjetunie. Dwangmiddelen als pillen en opsluiting worden volgens het NCRM ingezet om mensen met afwijkende opvattingen te onderdrukken. Artiesten als de Amerikaanse schrijver en Nobelprijswinnaar Ernest Miller Hemingway en filmicoon Marilyn Monroe, die hun creativiteit verloren door gedwongen opnames en medicatie, hebben als gevolg daarvan een einde aan hun leven gemaakt, wordt gesteld. Ook schietincidenten van tieners op Amerikaanse scholen worden gekoppeld aan het gebruik van antidepressiva. In de tentoonstelling wordt ook verwezen naar nazi-Duitsland, waar onder het regime van Adolf Hitler psychiaters betrokken zouden zijn geweest bij de vervolging en uitroeiing van mensen met psychische aandoeningen. De tentoonstelling presenteert het zonder nuance, als feiten. Stevige stellingen worden onderbouwd met cijfers. Zo zou de wereldwijde verkoop van antidepressiva en antipsychotica met 270 procent zijn gestegen: van 8,6 miljard dollar in 1994 naar 32 miljard dollar in 2022. De psychiatrie wordt weggezet als een pseudowetenschap. Psychische aandoeningen zijn immers niet vast te stellen via bloedwaarden, urinetesten of hersenscans, betoogt de antipsychiatriebeweging.
Bezoeker Sander, die zelf “al twintig jaar in de psychiatrie zit”, herkent de misstanden die de tentoonstelling zichtbaar maakt. Hij vertelt dat hij meerdere keren werd opgenomen en uiteenlopende diagnoses kreeg. “Ze zoeken overal iets achter”, stelt hij. “Ik reis met de trein door heel Nederland en maak lange wandelingen om mijn spanning kwijt te raken. Zo leer je natuurgebieden goed kennen. De psychiatrie noemt dit ‘zwerfgedrag’.” Ook zijn dag- en nachtritme wordt gepathologiseerd. “Ik ga om negen uur ’s avonds naar bed en sta om vijf uur ’s ochtends weer op. De psychiatrie zegt dan dat mijn ritme verstoord is.” Hij schreef alle oud-Kamerleden aan over de misstanden die hij ervoer in de ggz, maar kreeg alleen van Wybren van Haga een inhoudelijke reactie. Ook benaderde hij diverse media, maar kreeg geen respons. “Met een diagnose sta je meteen al achter. Wat je zegt, wordt niet geloofd.”
Medisch onderzoeksjournalist Désirée Röver vertelt tijdens een lezing over de 15-jarige Lisa, die niet meer kon spreken of bewegen. Artsen waren ten einde raad en besloten tot elektroshocktherapie (ECT), tegen de wil van haar ouders in, met als gevolg onomkeerbare schade aan het geheugen. Het publiek is muisstil als zij het verhaal deelt. Ook het persoonlijke verhaal van Kim, verteld door een vrijwilliger omdat Kim er niet bij kon zijn, maakt indruk. Zeventien jaar lang kreeg zij psychiatrische behandelingen en verschillende diagnoses, zonder dat er oog was voor wie ze was of wat ze had meegemaakt. Toen Kim probeerde haar medicatie af te bouwen, kwamen er weer nieuwe medicijnen bij, waardoor ze verder afvlakte. Trauma’s waren de oorzaak van haar psychisch lijden, maar daar was in al die jaren geen aandacht voor. Er werd gekozen voor een quick fix: diagnoses en pillen. Pas na twintig jaar werd de diagnose PTSS gesteld. “Ik was mezelf helemaal kwijtgeraakt”, leest de vrijwilliger voor uit haar brief. “Verbinding met anderen, gehoord en gezien worden, dat hielp me om te helen.”
Het Nederlands Comité voor de Rechten van de Mens (NCRM) uit stevige verwijten richting de psychiatrie als zijnde sekte en pseudowetenschap, maar heeft zelf banden met de Scientology Kerk, een religieuze stroming die dezelfde verwijten krijgt. “Dan moeten ze de definitie van het woord ‘sekte’ maar eens goed opzoeken”, reageert medewerker Ogé Kruijt. “Scientology is een religieuze stroming die een spiritueel doel nastreeft en ervan uitgaat dat de mens in wezen een geestelijk wezen is. Dat staat los van de hersenen. Daar botst het met de mainstream psychiatrie, die stelt dat een mens wordt beheerst door zijn brein.” Tijdens de tentoonstelling werden bezoekers uitgenodigd vragenlijsten in te vullen over hun ervaringen met de geestelijke gezondheidszorg. Het was volgens de organisatie geen omweg om “zieltjes te winnen” voor Scientology, verzekerde Kruijt. De Scientology Church, de tentoonstelling en de NCRM zijn volgens hem “strikt van elkaar gescheiden. Het NCRM is een seculiere stichting met eigen statuten die los staat van Scientology.”
Meer in De Andere Krant: Lees in de krant meer opmerkelijke nieuwsberichten, achtergronden, columns en bijzondere initiatieven en tips in onze SamenLeven rubrieken.
Lees meer en weet meer met een abonnement op De Andere Krant. Nog geen abonnee? Overweeg dan een van onze abonnementen of probeer 6 weken voor € 20 met het proefabonnement en steun de onafhankelijke journalistiek!
Wat je alleen leest in De Andere Krant
Dossiers
