Dienstplicht dichterbij
Ido Dijkstra | Datum: 11 april 2026
Regering presenteert ‘escalatieladder’ naar opkomstplicht voor militaire dienst
Duitse mannen tussen de 17 en 45 jaar dienen sinds 1 januari 2026 officieel toestemming te vragen aan de Bundeswehr — de Duitse krijgsmacht — als zij langer dan drie maanden in het buitenland willen verblijven. De maatregel kwam pas deze maand aan het licht na doorvragen van een journalist. FVD-Kamerlid Pepijn van Houwelingen waarschuwt dat we in Nederland dezelfde kant op gaan: staatssecretaris van Defensie Derk Boswijk (CDA) heeft vorige week een brief gestuurd naar de Tweede Kamer waarin hij voorsorteert op het verder opschalen van de krijgsmacht.
De Duitse krijgsmacht bevestigde begin deze maand tegenover ZDF Heute, het Duitse NOS-journaal, dat in de Duitse wet is vastgelegd dat “mannen vanaf 17 jaar die langer dan drie maanden in het buitenland willen verblijven, verplicht zijn vooraf goedkeuring te vragen bij het verantwoordelijke loopbaancentrum van de Bundeswehr. Volgens de wet eindigt deze verplichting op 45-jarige leeftijd.” De maatregel geldt ook voor verlenging van al goedgekeurde visa.
Opmerkelijk is hoe het nieuws wereldkundig is gemaakt. De maatregel ging al op 1 januari in, maar de overheid heeft er niks over gemeld. Het leidde pas begin deze maand tot commotie, omdat een journalist van de Frankfurter Rundschau de gemoderniseerde Duitse dienstplichtwet (Gesetz zur Modernisierung des Wehrdienstes) doorspitte. Hij stuitte op bureaucratisch geformuleerde passages waar hij geen chocola van kon maken en vroeg om uitleg. Dat dwong de Bundeswehr ertoe te bekennen dat Duitse mannen volgens de wet inderdaad toestemming moeten vragen als zij langere tijd naar het buitenland willen. De krijgsmacht verdedigde de niet pro-actieve communicatie door te verklaren dat deze regel formeel gezien al veel langer in de wet staat. Iedereen had er dus van kunnen weten. Het grote verschil met voorheen, is dat de regel sinds 2026 “permanent van kracht is geworden”. De Bundeswehr geeft overigens wel toe dat het activeren een “ingrijpende” maatregel is met “vrijheidsbeperkende gevolgen”.
De regel treft naar schatting 20 miljoen Duitse mannen, zoals studenten die een semester in het buitenland willen volgen, werknemers die voor langere tijd worden uitgezonden en jongeren die een wereldreis willen maken. Veel is nog onduidelijk, bijvoorbeeld hoe de overheid dit administratief verwerkt en wat er gebeurt als iemand zich niet meldt. Zal deze persoon bijvoorbeeld ingerekend worden bij de douane? Een woordvoerder van Defensie deed zijn uiterste best om de ophef onschadelijk te maken. Het is vooral “administratief”, zei hij. “In geval van nood moeten we weten wie voor langere tijd in het buitenland verblijft”, aldus de woordvoerder. “Zolang er vrijwillige dienstplicht is, zullen we altijd toestemming verlenen.”
Critici in Duitsland zien een glijdende schaal. Eind vorig jaar verstuurde de overheid een verplichte vragenlijst voor mannen, die duidelijkheid moeten geven over hun geschiktheid voor het leger en bereidheid in dienst te gaan. De dienstplicht in Duitsland is formeel gezien opgeschort, maar bij een tekort aan vrijwilligers kan “behoeftegericht” worden opgeschaald, heeft Defensie recent laten weten. Sterker nog, de algemene dienstplicht kan in noodgevallen onmiddellijk worden heringevoerd, stellen juristen. Het Duitse ministerie van Defensie zegt tot doel te hebben de Duitse krijgsmacht weer “weerbaar” te maken, in deze onzekere tijden, door het huidige aantal soldaten van 184.000 nu naar 255.000 tot 270.000 in 2035 op te schalen.
Pepijn van Houwelingen, Kamerlid van Forum voor Democratie, waarschuwt dat Nederland eenzelfde pad als Duitsland bewandelt. “Voor diegenen die denken, ‘Och, in Nederland zal het zo’n vaart wel niet lopen’, wijs ik graag op de ‘escalatieladder’ van Defensie waarmee Nederlandse jongeren uiteindelijk kunnen worden gedwongen in dienst van het leger te gaan”, aldus Van Houwelingen op X.
Deze escalatieladder staat beschreven in de op 3 april verzonden brief Groei van de krijgsmacht van staatssecretaris van Defensie, Derk Boswijk. In dit document legt de CDA’er uit hoe deze trap kan worden gebruikt door het ministerie van Defensie in Nederland om ons land trede voor trede op te schalen tot een oorlogsnatie. “Daarbij gaat het dus over vrijwillig nadenken over vrijwillig dienen, tot verplicht nadenken over vrijwillig dienen, naar ultimo in de laatste stap verplicht nadenken over verplicht dienen”, aldus de CDA’er, die uitlegt dat Nederland net als Duitsland ook al een verplichte vragenlijst heeft ingevoerd. “Een eerste stap is al gezet, en dat betreft de Defensie-enquête. De Defensie-enquête is het instrument dat kan worden ingezet om de beoogde groei te versnellen en om dus sneller op te kunnen schalen. De enquête, vrijwillig of verplicht, maakt het voor Defensie mogelijk een Dienmodel te bouwen met een (gradueel) meer verplichtend karakter tussen vredestijd en oorlogstijd. Uiteraard streven we ernaar zo lang mogelijk in een vrijwillig model te blijven.”
Omdat de Nederlandse krijgsmacht moet groeien van circa 80.000 naar 100.000 medewerkers in 2030 en op termijn zelfs naar 200.000 heeft Defensie verschillende maatregelen genomen om jongeren tot een militaire loopbaan te verleiden. Nederlandse jongeren ontvangen standaard een dienstplichtbrief in maart/april van het jaar waarin zij 17 worden. Daarin staat dat de dienstplicht nog steeds bestaat voor mannen en vrouwen tussen 17 en 45 jaar, maar dat de opkomstplicht (de plicht om daadwerkelijk in dienst te gaan) sinds 1997 is opgeschort. Sinds maart 2025 ontvangen 17-jarige jongeren een tweede dienstplichtbrief met een QR-code naar een enquête. Via deze online vragenlijst kunnen jongeren laagdrempelig kennismaken met carrièremogelijkheden bij de krijgsmacht en wordt hun bereidheid en geschiktheid om te dienen gepeild. Invullen is niet verplicht.
Daarnaast is in 2023 het Dienjaar voor 18- tot 27-jarigen ingevoerd: jongeren draaien op vrijwillige basis één jaar fulltime mee als militair bij de Marine, Landmacht, Luchtmacht of Marechaussee: na een militaire basisopleiding vervullen zij vijf dagen per week een betaalde functie binnen de krijgsmacht. Tien jaar geleden werd het Defensity College geïntroduceerd: een militair werkstudentenprogramma van Defensie voor hbo- en wo-studenten. Naast de reguliere studie volgen zij een militaire basisopleiding en werken als reservist 1 à 2 dagen per week op een betaalde functie die aansluit bij de studie.
Meer in De Andere Krant: Lees in de krant meer opmerkelijke nieuwsberichten, achtergronden, columns en bijzondere initiatieven en tips in onze SamenLeven rubrieken.
Lees meer en weet meer met een abonnement op De Andere Krant. Nog geen abonnee? Overweeg dan een van onze abonnementen of probeer 6 weken voor € 20 met het proefabonnement en steun de onafhankelijke journalistiek!
Wat je alleen leest in De Andere Krant
Dossiers
