Inwoners Herwijnen bezorgd over straling
Sjoukje Dijkstra | Datum: 3 februari 2026
Herwijnen bouw militaire radarinstallatie | mkfotografie
Terwijl rechtszaak over radar nog loopt, verrijst de bouwkraan al
Als het aan Defensie ligt, komt er een grote radarinstallatie voor de luchtverdediging in het Gelderse dorp Herwijnen. De inwoners maken zich zorgen over de gezondheidsrisico’s door de straling waaraan zij straks zullen worden blootgesteld en zijn naar de rechter gestapt. Terwijl de juridische procedures nog lopen, toont een hoge kraan dat er al is begonnen met de bouw van de installatie. “Wij zitten hier straks 24 uur per dag, zeven dagen per week in die straling”, zegt Carolien Boogert van Stichting Niet Nog een Radar.
De installatie die vlak buiten Herwijnen gebouwd moet worden, betreft een SMART-L radar en is een onderdeel van het Nederlandse luchtverdedigingssysteem dat inkomend vliegverkeer en raketten detecteert. Dorpelingen, die zich hebben verenigd in de stichting Niet Nog een Radar, stapten in april 2025 naar de rechter om de bouw tegen te houden.
Hoewel de Raad van State nog een uitspraak moet doen, die waarschijnlijk binnen tien maanden komt, is Defensie al begonnen met de bouw van de toren waar de radar aan bevestigd zal worden. De rechter oordeelde eerder dat dit mag, omdat de toren zelf nog geen straling uitzendt. “De redenering was: u maakt bezwaar tegen de straling, niet tegen de toren”, zegt Carolien Boogert, een van de oprichters van de stichting. “Pas als hij aan gaat, kunt u opnieuw naar de rechter.” Ze noemt dat kapitaalvernietiging. “Als straks blijkt dat deze radar hier niet mag, staat er een toren die mogelijk nooit gebruikt wordt. Dan heet het ‘voor eigen rekening en risico’, maar het gaat uiteindelijk gewoon over verspild belastinggeld.”
De radar wordt geplaatst op ongeveer 900 meter van het dorp. Sommige woningen liggen op 300 tot 400 meter afstand.
In een reactie op vragen van De Andere Krant stelt Defensie dat die afstand van 1500 meter geen wettelijke norm is, maar een richtlijn. Afwijken is volgens het ministerie toegestaan wanneer wordt aangetoond dat er geen gezondheidsrisico’s zijn. Voor dit project is volgens Defensie uitgebreid onderzoek gedaan, onder meer door TNO, en zijn metingen verricht bij een vergelijkbare radar in Wier. Die onderzoeken zouden aantonen dat wordt voldaan aan alle geldende normen voor straling en geluid.
Volgens Boogert baseert Defensie zich bij de beoordeling van gezondheidseffecten op de ICNIRP-richtlijnen, een internationaal gehanteerd kader voor blootstelling aan niet-ioniserende straling. Defensie heeft daarbij herhaaldelijk aangegeven dat de radar, ook bij maximale inzet, binnen deze normen zou blijven en daarmee vergund kan worden. Boogert plaatst daar fundamentele kanttekeningen bij. “ICNIRP-richtlijnen zijn geen gezondheidsnormen, maar technische blootstellingslimieten”, zegt ze. “Ze gaan uit van kortdurende blootstelling, vaak van dertig minuten. Wij hebben het hier over permanente blootstelling aan hoogfrequente pulsstraling. Dat is een wezenlijk andere situatie.”
Daarnaast stelt zij dat in de metingen en berekeningen die aan de vergunning ten grondslag liggen, niet daadwerkelijk is uitgegaan van maximale inzet van de radar, terwijl Defensie wel zegt dat er bij die situatie de norm niet wordt overschreden. Wij rekenen met een scenario waarin de radar op maximaal vermogen draait, met alle sensoren volledig ingeschakeld. In onze berekeningen, gebaseerd op continue werking en full power, wordt de norm wél overschreden. ”
De zorgen worden versterkt door de geschiedenis van het gebied. In Herwijnen stond jarenlang een luchtverkeersleidingsradar en er staat al een KNMI-radar. “We hebben hier decennialang radarstraling gehad”, zegt Boogert. “En we zien gezondheidsproblemen die vragen oproepen.” Ze wijst onder meer op het aantal ALS-gevallen in het dorp. “Bij een bevolking van ongeveer drieduizend mensen zou je statistisch één of twee gevallen verwachten. Wij hebben er negen. Niemand kan 100 procent bewijzen dat dit door straling komt, maar het is er wel. En dat kun je niet negeren.”
Overzichtskaart waarop goed te zien is dat de radar gepland staat op 1000 meter afstand van de bebouwde omgeving van Herwijnen.
In reactie op vragen over deze cijfers verwijst Defensie naar eerder beantwoorde Kamervragen en onderzoeken waarin geen causaal verband is vastgesteld tussen radarstraling en het ontstaan van ALS. Volgens Defensie zijn deze signalen bekend en betrokken bij de afwegingen, maar geven zij geen aanleiding om af te wijken van de conclusie dat de radar binnen de geldende normen veilig kan functioneren.
Naast gezondheid speelt ook veiligheid een rol in de zorgen van omwonenden. De radar geldt als een cruciaal onderdeel van de nationale verdediging en zou in een conflictsituatie een strategisch doelwit kunnen zijn. “Het zijn letterlijk de ogen van Nederland”, zegt Boogert. “Als je kijkt naar wat er gebeurt in de wereld, dan denk ik niet dat zo’n installatie onopgemerkt blijft. Dat besef leeft hier echt.”
Tegen de komst van de radar loopt inmiddels een uitgebreide juridische procedure. Op een belangrijk punt kreeg de stichting al gelijk. De Raad van State oordeelde dat de Rijkscoördinatieregeling onterecht was toegepast. Deze regeling maakt het mogelijk dat het Rijk bij projecten van nationaal belang de regie overneemt van lokale en provinciale overheden. Door de uitspraak wordt een deel van de zaak nu behandeld door de rechtbank in Arnhem. Voor het eerst wordt door derden inhoudelijk gekeken naar de mogelijke gevolgen voor gezondheid. De rechtbank en de Raad van State schakelden STAB in, de Stichting Advisering Bestuursrechtspraak, een onafhankelijke deskundigenorganisatie die rechters ondersteunt met technisch en wetenschappelijk onderzoek in complexe bestuursrechtelijke zaken. “Tot nu toe zijn onze zorgen telkens van tafel geveegd door Defensie”, zegt Boogert. “Nu kijkt er eindelijk een onafhankelijke partij naar ons beroepsschrift, met extra aandacht voor onze zorgen over straling en gezondheid.”
Volgens de stichting is Herwijnen bovendien niet de enige mogelijke locatie voor een radarinstallatie. “Op verzoek van Defensie hebben wij alternatieve locaties aangedragen, waaruit na onderzoek bleek dat er, naast Nieuw-Milligen, acht locaties waren die beter geschikt waren”, zegt Boogert. Als voorbeelden noemt zij militair terrein bij Lopik en locaties in Brabant, zoals Gilze-Rijen, waar Defensie al over eigen grond beschikt.
Volgens het ministerie van Defensie is bij de locatiekeuze een breed pakket aan criteria gehanteerd, waaronder radarprestaties, bestaande infrastructuur, luchtruimbescherming, ruimtelijke ordening en nationale veiligheid, en voldoen alternatieve locaties niet in dezelfde mate aan al deze eisen. Boogert ziet daarin een verschuiving van argumenten en stelt dat alternatieven juist zijn afgevallen vanwege andere ruimtelijke belangen, zoals woningbouw, de energietransitie en de aanwezigheid van windturbines, terwijl die belangen volgens haar ook in Herwijnen spelen. “Hoe langer je wacht, hoe minder plekken er overblijven”, zegt ze. “Op elke plek is wel iets wat een bezwaar kan zijn. Maar dat geldt net zo goed voor Herwijnen. Er is eigenlijk geen ideale locatie voor een dergelijk zware radarinstallatie.”
De onzekerheid heeft ook persoonlijke gevolgen. Boogert sluit niet uit dat zij, als de radar er uiteindelijk toch komt, zal verhuizen. “Ik heb de mogelijkheid om te kiezen”, zegt ze. “Niet iedereen kan zomaar weg, zeker boeren niet, maar ik denk er wel over na. Het idee dat je hier niet meer zorgeloos kunt wonen, doet iets met je.” Ondanks de zorgen zegt Boogert vertrouwen te hebben in de verdere rechtsgang. “We kijken echt hoopvol uit naar de uitspraak”, zegt ze. “Voor het eerst wordt er onafhankelijk en inhoudelijk gekeken naar straling en gezondheid. Dat is hoe een rechtsstaat hoort te werken. En daar vertrouw ik op.”
Megawindturbines die de leefomgeving van mens en dier verpesten‚ ‘nulemissiebeleid’ waardoor ondernemers de stad niet meer in kunnen met dieselbusjes‚ smart city-apparaten zoals 5G‚ wifi-trackers en sensoren in lantaarnpalen die de privacy en gezondheid van burgers aantasten‚ wateroverlast als gevolg van ‘vernattingsbeleid’‚ wolven die recreatie onmogelijk maken‚ de komst van oefenterreinen voor Defensie — op allerlei manieren wordt de leefomgeving van burgers bedreigd. Steeds meer mensen komen hiertegen in verzet. Ze spreken in bij raadsvergaderingen of zetten acties op touw om de controle over hun omgeving terug te pakken.
Wij zijn ervan overtuigd dat burgers op lokaal vlak veel kunnen bereiken. Zeker als we verbinding maken met elkaar. Daarvoor is deze nieuwe rubriek bedoeld. Hierin belichten wij wekelijks een lokaal initiatief waarmee burgers zich teweerstellen tegen plannen die hun leefomgeving aantasten. Alle initiatieven zullen bij elkaar worden gebracht op een aparte website van De Andere Krant (in ontwikkeling). Wij hopen dat mensen hierdoor elkaar weten te vinden en niet zelf steeds opnieuw het wiel hoeven uit te vinden.
Ben jij bezig met een lokaal initiatief waarvoor je aandacht wilt vragen en dat ook voor mensen elders in het land relevant is? Neem dan contact op met de redactie: redactie@deanderekrant.nl o.v.v. De Grote Verbouwing.
Wat je alleen leest in De Andere Krant
Dossiers
