Wetenschap maakt mensen dom
Rypke Zeilmaker | Datum: 13 maart 2026
Wanneer blijkt dat alles anders is dan we denken waar te nemen, gaat het realiteitsbesef op het hakblok
Bij Café Weltschmerz presenteerde de als chemicus én theoloog gepromoveerde Jaap Hanekamp afgelopen vrijdag zijn nieuwste boek: Vertrouwd met de Werkelijkheid. Het leest als een doktersverslag van de moderniteit. Hanekamp is bekend als de criticus van Nederlands stikstofbeleid. Dat noemt hij een vorm van “staatsterrorisme”. Hanekamp richt nu zijn pijlen op de verafgoding van wetenschap. De gangbare opvatting ter academie is nu dat wetenschap via een regering van experts De Betere Wereld fabriceert. Denk aan het klimaatneutrale avondland waar de Jetten-regering op mikt.
Het ‘nu’ wordt daarbij steeds afgeschilderd als iets slechts, waar de wereld vanaf moet. Maar na een ‘transitie’ — gedicteerd door rekenmodellen van ‘deskundigen’— komt Utopia, letterlijk Nergensland. Die ideale wereld — na afrekening met ‘het oude’— komt nooit, maar de utopisten slopen wel alles dat nú van waarde is. Denk aan de duizenden boerenbedrijven die worden verdreven, zogenaamd om ‘natuur’ te redden. Want volgens een rekenmodel produceren ze meer stikstof dan ‘de’ natuur aankan. Maar het gaat daarbij over slechts een heel klein onderdeel van die natuur, een karikatuur uit een model.
Wie de wereld alléén wil bekijken door een stikstof- of CO2-bril — of wat voor ‘risico’ ook dat wetenschappers vaststellen — die verliest het contact met de realiteit. Dat is in het kort de waarschuwing die Hanekamp meegeeft in Vertrouwd met de Werkelijkheid, een titel met dubbele bodem. Iedereen is vertrouwd met de realiteit, met wat je al vanaf je geboorte hoort, ziet, ruikt en proeft. Je vertrouwt er ook op dat die realiteit niet tegen je liegt: dat je fiets plots omvalt wanneer je erop zit, omdat de zwaartekracht ineens anders werkt. Zonder dat basisvertrouwen is leven onmogelijk.
Wetenschappers plegen volgens Hanekamp een aanval op dat basisvertrouwen. Wanneer uit hun modellen blijkt dat alles anders is dan we denken waar te nemen, gaat het realiteitsbesef op het hakblok. Wie de ‘deskundigen’ dan op basis van eigen waarneming weerspreekt heet dan ‘wetenschapsontkenner.’ Maar dat is een misvatting over hoe wetenschap is bedoeld. Alle wetenschappers bestuderen elk een klein onderdeel van de werkelijkheid. Daarvan maken ze een karikatuur, een model met hoe zij denken dat hun stukje van de wereld functioneert.
Die modellen zijn heel knap gemaakt. Maar het politieke besluit om van een model- karikatuur van de realiteit- een beleidsdictaat voor de hele wereld te maken is bijzonder onwetenschappelijk.
Dan beland je in de door Hanekamp gehekelde ideologie van het ‘sciëntisme’: alsof alléén wetenschappelijke specialisten de enige echte waarheid kennen.
Herman Kahn was de atoomgeleerde die onsterfelijk werd gemaakt door regisseur Stanley Kubrick als dr. Strangelove: in de gelijknamige film zien we hoe een stel ‘deskundigen’ in nucleaire oorlogvoering de wereld naar de verdoemenis helpt dankzij hun tunnelvisie. Kahn geldt als één van de uitvinders van de ‘systeemanalyse.’ In die discipline moet regeringsbeleid worden gedicteerd door rekenmodellen, en niet langer door common sense.
Precies zoals dat nu met klimaatbeleid wordt gedaan. Kahn rekende een scenario voor, waarin de Amerikanen een nucleaire oorlog van de Russen zouden winnen. In zijn optimale scenario zouden niet 40 miljoen maar ‘slechts’ 20 miljoen Amerikanen sneuvelen. Wanneer de regering maar op tijd zoveel mogelijk onderaardse bunkers zou gaan bouwen. Kahn was verongelijkt, toen hij met zijn analyses voor gek werd verklaard. Wereldleiders kozen gelukkig niet voor de gecontroleerde zelfdestructie, zoals die door Kahn was voorgerekend met de laatste computermodellen. De doctrine van mutually assured destruction was afgekort niet voor niets mad, gek.
Je bent dom — zelfdestructief — bezig wanneer je alleen naar specialistische ‘deskundigen’ luistert, je hart en gezonde verstand uitzet. De Cuba-crisis ging voorbij, het gevaar van kernoorlog luwde in de loop van de jaren ’60. De Russen en Amerikanen besloten uit naam van ‘het milieu’ steeds nauwer te gaan samenwerken. Zo ontstond al in 1972 het Russisch-Amerikaanse IIASA (internationaal instituut voor toegepaste systeemanalyse) in Laxenburg. Dat werd de voorloper van klimaatpanel IPCC. Daarvan zou de Russische klimaatwetenschapper Yuri Israël in 1988 vice-voorzitter worden.
De computermodellen waarmee tijdens de Koude Oorlog in war games de nucleaire winter werd nagespeeld, gingen nu Global Warming modelleren. En verrassing? Ook die modellenbakkers roepen steeds verongelijkt, dat regeringsleiders niet genoeg naar ‘de’ wetenschap willen luisteren. Behalve Rob Jetten dan. Uit naam van ‘de’ wetenschap gaat de economische zelfdestructie door. Oftewel: Wetenschap maakt mensen dom.
Wat je alleen leest in De Andere Krant
Dossiers
