EU verklaart critici vogelvrij
Karel Beckman | Datum: 9 januari 2026
EU-vlaggen bij het gebouw van de Europese Commissie | iStock
Juristen geschokt, Brussel ruïneert dissidenten zonder dat ze iets strafbaars hebben gedaan
De EU heeft met unanieme steun van de lidstaten, waaronder Nederland, enkele tientallen burgers hun burgerrechten ontnomen, alleen omdat ze kritisch zijn op het Rusland-beleid. Dit is gedaan zonder waarschuwing, zonder enige vorm van proces en zonder enige feitelijke onderbouwing. De getroffen personen kunnen zich daarbij niet juridisch verweren, omdat ze geen enkele wet hebben overtreden. “Het is verbijsterend”, zegt de Duitse Europarlementariër Michael von der Schulenburg, die de zaak diepgaand heeft onderzocht. “Deze mensen zijn vogelvrij verklaard. We gaan terug naar de middeleeuwen.”
Vorige maand ontstond in Zwitserland en Duitsland enige ophef toen bleek dat de Zwitserse kolonel buiten dienst Jacques Baud, op de sanctielijst van de EU is geplaatst. Hij wordt er door de Europese Raad (de lidstaten) en de Europese Commissie van beschuldigd een “spreekbuis” te zijn van “pro-Russische propaganda”. Hij zou ook “complottheorieën” hebben verspreid. Zo zou hij hebben gezegd dat “Oekraïne zijn eigen invasie heeft georkestreerd om lid te kunnen worden van de Navo.” Baud, die in het verleden voor onder meer de Navo en de VN heeft gewerkt en vele boeken op zijn naam heeft, staat bekend als een gedegen geopolitiek analist, zij het als uiterst kritisch op het EU-beleid. Hij heeft geen enkele band met Rusland. Hij wordt ook niet beschuldigd van het overtreden van enige wet. Hij stelt zelf dat de ‘complottheorie’ waarnaar de Europese Commissie verwijst, afkomstig is van een Oekraïense regeringsfunctionaris die hij slechts heeft geciteerd.
Toch zijn deze beschuldigingen, zonder verdere onderbouwing of bronvermelding, voldoende aanleiding geweest voor de EU om hem op de sanctielijst te plaatsen. Deze lijst is een onderdeel van de sancties tegen Rusland. Hij is inmiddels de 59e persoon op de sanctielijst, waar niet alleen Russen op staan, maar ook Duitsers, Zwitsers, Fransen en anderen, zoals de Zwitserse-Kameroenese politiek activiste Nathalie Yamb en de Duitse journalist en Israël-criticus Hüsseyin Dogru.
De gevolgen die deze maatregel heeft voor Baud en de anderen zijn nauwelijks voor te stellen. Hun bankrekeningen worden bevroren, ze mogen niet meer reizen binnen de EU en in het Europese luchtruim. Niemand mag nog economische relaties met ze aangaan of hen zelfs financieel bijstaan. Ze kunnen dus ook geen inkomsten meer verwerven. “Ze zijn volkomen rechteloos geworden”, zegt Von der Schulenburg in een interview met de Zwitserse rechtsgeleerde dr. Pascal Lottaz.
Von der Schulenburg trekt zich het lot van de gesanctioneerde personen al langer aan. In oktober 2025 publiceerde hij een diepgravende legal opinion, op zijn verzoek geschreven door twee rechtsgeleerden, prof. dr. Ninon Colneric en prof. dr. Alina Miron, waarin het sanctieregime wordt ontleden. De procedure die ten grondslag ligt aan de sanctiemaatregelen blijkt volkomen ontransparant te zijn. Von der Schulenburg: “We weten niet wat aan het besluit ten grondslag ligt, wie het neemt, waarom bepaalde mensen worden uitgekozen. Het hele protocol is geheim. De betrokkenen worden niet vooraf gewaarschuwd. Het enige wat we zien is het besluit. Dat besluit bestaat uit niet meer dan een korte omschrijving.”
Wat de zaak nog schrijnender maakt, is dat er volgens Von der Schulenburg niets is wat de getroffenen kunnen doen om hun zaak aan te vechten. “Ze hebben geen wet overtreden. Ik heb geen idee wat deze mensen zouden kunnen doen. Er zit ook geen tijdslimiet aan de strafmaatregelen en er zijn geen concrete handelingen vastgesteld die ze zouden kunnen uitvoeren om van de lijst af te komen.”
De analyse van Von der Schulenburg wordt bevestigd door rechtsgeleerde dr. Alexandra Hofer, van de Universiteit Utrecht, die eveneens door Lottaz is geïnterviewd. “De getroffen personen krijgen geen enkele informatie. Geen beschuldigingen, geen feiten, niets. Het gaat niet om een juridische, maar om een administratieve maatregel”, stelt Hofer.
De betrokkenen kunnen zich wenden tot het Europese Hof van Justitie (ECJ), maar dat biedt volgens Hofer weinig soelaas. “Wat het Hof doet, is slechts factchecken of klopt wat er in het besluit staat. Van Baud wordt gezegd dat hij een ‘spreekbuis’ is van Russische propaganda, verder niets. Ze zeggen niet, hij wordt betaald door Rusland. Stel dat hij dit aanvecht. Wat is een ‘spreekbuis’ precies? Dat weet niemand. Het ECJ kijkt niet of het sanctiebesluit als zodanig rechtmatig is of proportioneel. Het ECJ stelt zich heel eerbiedig op naar de Europese Raad. Men gaat ervan uit dat politieke besluiten legitieme doelen nastreven.” Zij geeft het voorbeeld van twee Russische oligarchen die op de sanctielijst zijn gezet en dit aanvochten bij het ECJ. “Zij werden in het gelijk gesteld, want de beschrijving in het sanctiebesluit bleek niet te kloppen. Die beschrijving is vervolgens aangepast en ze zijn gewoon weer op de lijst gezet.”
Volgens Hofer vindt het sanctieregime zijn oorsprong in de antiterrorismewetgeving die na de aanslagen van 9/11 (2001) is aangenomen. Zij stelt dat onder het Verdrag van Lissabon (2007) de Europese Raad de macht heeft verworven om preventief te kunnen optreden tegen het gevaar van terroristische aanslagen. Ze kunnen vermeende buitenlandse terroristen op deze manier treffen, zonder dat daar juridische procedures aan te pas hoeven te komen. “Maar”, zegt zij, “ze zetten dit instrument nu in tegen hun eigen burgers die kritisch zijn op het EU-beleid.”
Lottaz, initiatiefnemer van Neutrality Studies, een organisatie van academici gespecialiseerd in het thema geopolitieke neutraliteit, wijst erop dat iedereen kan worden getroffen. “Het kan ons allemaal overkomen. Het enige dat de Europese Raad hoeft te doen, is iemand beschuldigen van wat wordt genoemd foreign information manipulation and interference. Een enkele alinea waarin letterlijk alles kan worden aangevoerd, is voldoende. We zijn overgeleverd aan de willekeur van anonieme functionarissen.” Hij vreest dat de sancties die nu zijn opgelegd pas het begin zijn. “Ze hebben dit instrument nu. Een heel handig instrument. Je kunt het tegen iedereen en alles inzetten.”
Von der Schulenburg vindt het nog het meest zorgwekkend dat vrijwel niemand zich druk maakt over de gang van zaken. “De reguliere media besteden er nauwelijks aandacht aan. In het Europees Parlement krijg ik steun van hooguit tien parlementariërs. De EU is zichzelf aan het vernietigen als rechtstaat en niemand die zich er druk over maakt.”
Voor een goede analyse van het sanctieregime, zie het artikel van Pascal Lottaz, What Goes Around: The EU’s Extralegal Sanctions Regime — dakl.nl/eu-burgers-vogelvrij-1
Lottaz heeft interviews gedaan met onder meer Nathalie Yamb, dakl.nl/eu-burgers-vogelvrij-2, dr. Alexandra Hofer van de Universiteit Utrecht dakl.nl/eu-burgers-vogelvrij-3 en Michael von der Schulenburg: dakl.nl/eu-burgers-vogelvrij-4
Het rapport van Von der Schulenburg vindt u hier: dakl.nl/eu-burgers-vogelvrij-5
De sancties zijn hier te raadplegen: dakl.nl/eu-burgers-vogelvrij-6
De Zwitsers-Kameroenese politiek activiste Nathalie Yamb werd al eerder dan Jacques Baud op de sanctielijst van de EU geplaatst. Zij haalde zich de woede van de Franse president Macron op de hals toen zij zich in 2019 op een congres in Sochi in Rusland uitsprak tegen de Franse aanwezigheid in Afrika, tot blijdschap van veel Afrikanen die haar ‘the Lady of Sochi’ noemden. Het Amerikaanse ministerie van Buitenlandse Zaken beschuldigde haar ervan dat ze werd gesteund door “het netwerk van (de Russische oligarch) Yevgeniy Prigozhin in Afrika”.
Het besluit van de EU heeft haar zwaar getroffen, vertelt zij in een interview met Lottaz. Haar bankrekeningen werden geblokkeerd. Eén van haar rekeningen werd zelfs gesloten zonder dat ze geld terugkreeg. Zij bevindt zich op dit moment in Afrika, maar heeft daar ook nog te maken met de sancties. Afrikaanse luchtvaartmaatschappijen boycotten haar. Reisorganisatie Expedia incasseerde geld voor een vlucht buiten de EU en annuleerde vervolgens de reservering zonder het geld terug te geven. Zelfs haar accounts op Spotify, Google, Amazon, Netflix en dergelijke werden opgezegd. De Zwitserse autoriteiten doen niets voor haar, zegt zij. “Mijn moeder wordt 80. Ik word binnenkort oma. Maar ik kan niet bij mijn moeder of kleinkind in Zwitserland zijn. Dat is hun doel, om je mentaal te breken, om je weerbaarheid en besluitvaardigheid te ondermijnen. Om ervoor te zorgen dat je zoveel financiële en persoonlijke zorgen hebt, dat je niet meer toekomt aan je strijd.”
FVD-Tweedekamerlid Gideon van Meijeren heeft aangekondigd mede naar aanleiding van dit artikel vragen te gaan stellen aan minister van Binnenlandse Zaken Frank Rijkaart. “Ik had al wel zijdelings van deze zaak gehoord, maar niet beseft hoe ver dit gaat”, zegt Van Meijeren. Hij wil van de minister onder meer weten of die kan bevestigen dat “EU-ingezetenen die niets doen dat illegaal is, op grond van dit besluit kunnen worden onderworpen aan vergaande sancties”. Ook vraagt hij de minister of die erkent dat personen “puur en alleen vanwege onwelgevallige meningen, die niet strafbaar zijn, kunnen worden onderworpen aan vergaande sancties”. Hij stelt dat Nederland zich binnen de Europese Raad hard moet maken voor aanpassing van het sanctieregime, dat volgens hem moet worden beperkt “tot personen die zich schuldig maken aan strafbare of aantoonbaar gewelddadige handelingen”. Dr Alexandra Hofer van de Universiteit Utrecht, gespecialiseerd in internationaal recht, zegt in een email dat ze “blij is dat in het Nederlandse parlement aandacht wordt besteed aan deze belangrijke kwestie”.
Kunnen burgers zo makkelijk rechteloos worden gemaakt in de EU? Is er geen beroep mogelijk op mensenrechtenverdragen? Het eerste probleem is dat een hof voor de mensenrechten eist dat iemand eerst op nationaal niveau procedeert, stelt Lottaz. Maar een nationale rechter zal zich niet bevoegd verklaren om te oordelen, omdat het gaat om een besluit van de EU.
Hoe zit het met het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (EVRM)? Bizar genoeg heeft de EU dit Verdrag nooit geratificeerd, bevestigt Hofer. Het is alleen geratificeerd door de lidstaten. Zij wijst erop dat de EU ook het ICCPR (Internationaal verdrag inzaken burgerrechten en politieke rechten) niet heeft ondertekend.
Dan is er nog het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie, dat de grondrechten van EU-burgers zou moeten waarborgen, maar rechters zijn volgens Hofer vaak bereid gebleken om beperkingen hierop te aanvaarden als het om sancties gaat. Zij onderzoekt op dit moment met collega-juristen of er andere opties zijn, maar stelt tegelijk dat “andere actie nodig is. We moeten ons organiseren, kennis verzamelen, een beroep doen op het Europees Parlement.”
Oud-advocaat Frank Stadermann die in coronatijd vele kritische artsen juridisch bijstond en hierover onlangs het boek De corona-inquisitie publiceerde, noemt het “ten diepste onacceptabel dat iemand kan worden gestraft buiten nationale wetten om, en zonder dat hij toegang heeft tot een nationale (straf)rechter die zich over de maatregel/straf kan uitspreken. De betrokkene heeft er recht op dat zijn beroep op grondrechten die door de EU worden geschonden, wordt getoetst door een onafhankelijke rechter. Dit is niet zozeer een kwestie van uitleg van wetten maar van respecteren van elementaire beginselen waarop de wetgeving is gebaseerd of gebaseerd zou moeten zijn.”
Wat je alleen leest in De Andere Krant
Dossiers
