“Veehouders moeten plaats maken voor natuur”
Bert Weteringe | Datum: 16 januari 2026
Illustratie: Wilfred Klap
boeren incasseren Nieuwe dreun uit brussel: derogatievergunningen ingetrokken
Vlak voor de start van 2026, kregen duizenden Nederlandse boeren opnieuw een dreun uit Brussel: de Europese Commissie vertelde het demissionair kabinet van Nederland dat ons land per 1 januari 2026 geen derogatie meer krijgt — een uitzonderingspositie in de vorm van een vergunning voor gebruik van dierlijke mest boven de Europese norm van 170 kilogram stikstof per hectare. Melkveehouder Marcel Schoorlemmer vreest voor het voortbestaan van zijn meer dan 100 jaar oude boerenbedrijf vanwege een ton aan extra kosten per jaar. “Er wordt heel duidelijk gestuurd op het uitfaseren van de veehouderij ten gunste van de natuur”, stelt Sieta van Keimpema, woordvoerder van boerenbelangenvereniging Farmers Defence Force.
Boeren in Nederland worden al jarenlang geteisterd door een reeks aan maatregelen om de uitstoot van fosfaat en stikstof terug te dringen. Naast de ‘reguliere’ mestwetgevings- en stallenbeleidsregels werd tussen 2015 tot 2020 het Programma Aanpak Stikstof (PAS) gevoerd. In 2018 volgde in het verlengde daarvan de invoering van de Fosfaatrechten in de melkveehouderij. Vanaf 2024 werden zogeheten ‘nutriënten verontreinigde gebieden’ (NV-gebieden) vastgesteld door de overheid: beperkingen in gebieden waar te veel stikstof en fosfaat in het water aanwezig zou zijn. Deze maatregelen komen grotendeels voort uit de Europese Nitraatrichtlijn uit 1991, die als doelstelling heeft dat het nitraatgehalte in grond- en oppervlaktewater onder de norm van 50 milligram per liter blijft. Al deze beleidsregels bij elkaar hebben grote negatieve impact gehad op de bedrijfsvoering van boerenbedrijven in ons land.
Op 22 december 2025 kwam er een nieuwe dreun uit Brussel voor duizenden boeren: Nederland krijgt per 1 januari 2026 geen derogatie meer, zo meldde Jessika Roswall, Eurocommissaris voor Milieu, Waterbestendigheid en een Concurrerende Circulaire Economie, in een brief aan het demissionair kabinet. Nederlandse veehouders — in 2024 waren er 14.493 bedrijven met een derogatievergunning — mogen niet langer méér dierlijke mest gebruiken dan de standaard Europese norm van 170 kilogram stikstof per hectare grasland. Veel boeren gebruiken dierlijke mest, omdat het goedkoper is dan kunstmest. Het komt uit het eigen bedrijf voort en voegt organische stof toe aan de bodem, die daardoor van betere kwaliteit is. Volgens Sieta van Keimpema is de derogatie — een toestemming om af te wijken van de algemeen vastgestelde norm — beëindigd, omdat de Nederlandse aanvraag voor verlenging van de vergunning is gedaan op basis van de verouderde gegevens afkomstig uit computermodellen. Zij verwijt Femke Wiersma, de minister van Landbouw, Visserij, Voedselzekerheid en Natuur van de BBB, te weinig te hebben gedaan voor de boeren. “De minister heeft een duidelijke keus in welke gegevens naar Brussel gaan. Er wordt heel duidelijk gestuurd op het uitfaseren van de veehouderij ten gunste van de natuur”, aldus Van Keimpema.
Roswall verwijst in de brief aan Wiersma naar gesprekken waarin de minister heeft gezegd dat “Nederland nog steeds voor zeer ernstige uitdagingen staat op het gebied van het beheer van nitraat en stikstof”. De Eurocommissaris stelt dat een nieuwe derogatie deze druk zou verhogen “zeker nu de waterkwaliteit en stikstofvervuiling een dringende zorg blijven en de afbouw van de bestaande ontheffing nog niet is voltooid”.
Marcel Schoorlemmer, sinds 1998 melkveehouder in het Overijsselse Heeten, is een van de duizenden gedupeerden. “Die derogatie, een uitzonderingspositie, heb ik bij aanvang van de regeling in 2006 gekregen vanwege de goede groeiomstandigheden in Nederland, zoals temperatuur, neerslag en bodemkwaliteit. En daar is niets in veranderd.” De boer wordt nu opgezadeld met bijna een ton aan jaarlijkse extra kosten, omdat hij met overschot aan dierlijke mest te kampen krijgt dat hij moet zien af te voeren. Daarnaast moet hij kunstmest aanschaffen om het gebrek aan voedingsstoffen in de bodem te compenseren.
FDF en boeren zoals Schoorlemmer hebben grote twijfels over de legitimiteit van het beleid. Gebruiksnormen voor dierlijke mest, stikstof en fosfaat op landbouwgrond zijn er in Nederland al sinds 2006, maar de normen zijn in de loop van de jaren steeds verder aangescherpt en de derogatie is afgebouwd. In 2006 mochten boeren met een vergunning nog tot 250 kilogram stikstof uit dierlijke mest per hectare gebruiken, in 2025 was dit nog 190–200 kilogram per hectare. In zogenaamde NV-gebieden lag de taks op 190 kilogram. De berekeningen zijn gebaseerd op computermodellen, waar het nodige op af te dingen valt. Uit een vorige maand gepubliceerd artikel van de Stichting Agrifacts, geschreven door landbouwjournalist Geesje Rotgers, blijkt dat het aandeel stikstof door de landbouw tussen de periode 2010-2013 en 2017-2022 bijna gehalveerd is. “Jarenlang werd aangenomen dat een kleine 40 procent van de stikstof in het oppervlaktewater in het landelijk gebied door bemesting uit de landbouw kwam”, aldus Rotgers. Herberekeningen van de Universiteit van Wageningen laten zien dat bemesting bij de landbouw voor de helft onterecht is aangewezen als bron voor stikstof in de regionale oppervlaktewateren. “Rijkswateren en bovenstroomse gebieden blijken dubbel zoveel stikstof aan te voeren als aanvankelijk gedacht en ook natuurlijke processen, zoals kwel, waren aan de landbouw toegerekend.” Getroffen maatregelen vanaf 2023, zoals de afbouw van derogatie en verplichte bufferstroken, zijn niet meegerekend en dus ook niet meegenomen in het besluit van de Europese Commissie, stelt Van Keimpema.
Land- en Tuinbouw Organisatie Nederland (LTO) stelt in een bericht van 23 december op haar website dat verreweg de meeste bedrijven die gebruik maakten van de derogatie, voldeden aan de normen voor de waterkwaliteit. “We weten dat juist het verlies van de derogatie negatieve gevolgen kan hebben voor de waterkwaliteit”, aldus LTO. Demissionair minister Wiersma heeft eerder bij Roswall al aangegeven dat in de meeste regio’s waar bedrijven gebruikmaakten van de derogatie in 2023, de gemiddelde nitraatconcentratie in het bovenste grondwater onder de norm van 50 milligram per liter bleef. Opmerkelijk is dat Ierland een maand eerder wél een nieuwe derogatiebeschikking kreeg van de Europese Commissie.
In januari 2025 verplichtte een Haagse rechter het kabinet al om stikstofemissies in minstens 50 procent van Natura 2000-gebieden terug te brengen tot wettelijk toegestane niveaus in 2030, op straffe van een boete van 10 miljoen euro. Tegelijkertijd koos de regering er later dat jaar voor de halveringsdoelen naar 2035 te schuiven. Het heeft de spanning tussen rechtspraak en politiek beleid vergroot. De boeren — in Nederland zijn er naar schatting zo’n 50.000 — zijn de dupe van deze grillige regelgeving en leven in constante onzekerheid. LTO-voorzitter Ger Koopmans benadrukt dat boeren en tuinders na het Brusselse derogatieverbod alwéér niet weten waar ze aan toe zijn.
Gelijktijdig aan het intrekken van de derogatievergunningen, nam de druk op boeren om voor emissiearme stallen te zorgen juist toe. Door steeds striktere emissiegrenswaarden voor ammoniak en fijnstof, dienen zij forse investeringen te doen in luchtwassers en emissiearme vloeren, hoewel deze technieken vaak minder effectief blijken in de praktijk. De provincie Noord-Brabant heeft veehouders met stallen ouder dan 15 tot 20 jaar verplicht voor 1 juli 2026 maatregelen te nemen. Boeren vrezen hoge kosten, juridische onzekerheid en het risico dat na investeringen alsnog minder dieren gehouden mogen worden. Melkveehouder Schoorlemmer hekelt de continu veranderende mestregelgeving als de hoofdoorzaak voor “onnodige” kostenverhogingen op zijn bedrijf. Hij heeft steeds meer moeite om zijn 100 jaar oude boerenbedrijf overeind te houden en adviseert zijn kinderen inmiddels al, niet hetzelfde carrièrepad te kiezen als hun vader. “Ik sta er niet om te springen dat mijn kinderen het bedrijf overnemen, ze kunnen beter iets anders gaan doen.”
Honderden Utrechtse boeren ontvingen eind november een brief van de provincie Utrecht met maatregelen om ‘natuurinclusief’ te gaan boeren. Zeven melkveehouders kregen zelfs te horen dat ze vanaf 2027 geen vee meer mogen houden, zo meldde een anonieme bron aan De Andere Krant.
De boeren krijgen te maken met bemestingsverboden bij Natura 2000-gebieden en vernatting van het veenweidegebied. Daarnaast mag er minder gebruik worden gemaakt van dierlijke mest, kunstmest en gewasbeschermingsmiddelen in de buurt van water en sloten. De aangekondigde maatregelen hebben vergaande gevolgen voor de bedrijfsvoering in de fruitteelt, veehouderij en de akkerbouw.
De maatregelen volgen uit het ontwerp Utrechts Programma Landelijk Gebied (UPLG), de provinciale vertaling van landelijke opgaven die moeten zorgen voor verbeteringen in natuur, water- en bodemkwaliteit, klimaatadaptatie en broeikasgas- en stikstofreductie. Het ontwerp-UPLG voor de periode 2026-2035 werd op 25 november 2025 vastgesteld door Gedeputeerde Staten. Hiermee loopt de provincie ver vooruit op landelijk beleid dat in de maak is.
Agractie Nederland, de Nederlandse Melkveehouders Vakbond (NMV) én de Nederlandse Fruittelers Organisatie (NFO), organiseerden op 5 januari een informatie- en discussiebijeenkomst. Samen willen ze de plannen van de provincie nog gewijzigd zien te krijgen. Volgens landbouwjournalist Geesje Rotgers is het beeld dat de provincie Utrecht over de natuur schetst veel te negatief en zijn de aangekondigde maatregelen vooral het resultaat van de sterke focus op stikstof in Nederland. In een uitzending van Dwarsnieuws van 2 januari stelt zij dat “kaartjes rood kleuren, omdat er door Waterschappen strengere normen worden gehanteerd”. “Je krijgt een veel negatiever beeld van de status van de natuur dan de staat van de natuur zoals die vanuit Brussel wordt gezien”, zo concludeert Rotgers aan de hand van rapportages die in november naar Brussel zijn gestuurd.
“Boeren en burgers maken zich zorgen over de manier waarop het maatschappelijke debat over de toekomst van de landbouw, de samenleving en de natuur wordt gevoerd en vormgegeven door diverse media”. Dit is de kern van een open brief die de stichting Samenleving, Landbouw en Natuur (SLN) geplaatst wist te krijgen in het oudejaarsnummer van de Leeuwarder Courant en die werd verstuurd naar haar achterban van meer dan 2000 donateurs en sympathisanten, de landelijke en provinciale politiek.
SLN is in 2022 opgericht door een groep verontruste burgers en (voormalige) boeren met hart voor boer en natuur en zet zich in voor een constructieve maatschappelijke dialoog over de toekomst van de agro- en foodsector. “Wij staan voor de samenleving, landbouw en natuur. Die drie-eenheid moet in harmonie functioneren”, zo stelt Gerben de Vries, die samen met Mijno van Dijk initiatiefnemer is van de brief.
De open brief gericht aan de politiek, media en samenleving geeft een aantal kernpunten weer die zouden moeten leiden tot dialoog in plaats van polarisatie. “Heel veel dingen worden niet geverifieerd, kritische rapporten verdwijnen onder in de la en onderwerpen worden achteloos van één kant in de media belicht of genegeerd. Ingezonden stukken die kritisch zijn, worden niet geplaatst”. Inmiddels zijn vanuit het hele land al veel positieve reacties ontvangen op de brief. “We hebben ook reactie gekregen vanuit de politiek: Provinciale Staten van Overijssel, Zeeland en Friesland gaan ermee bezig om het onderwerp op de agenda te zetten.”
Op dit moment ligt het zwaartepunt voor de stichting op de landbouw. Tijdens maandelijkse bijeenkomsten wordt er gepraat over concrete oplossingen voor boeren in het huidige landbouwbeleid. Regelmatig worden er door de stichting ook lezingen gehouden in het land om mensen te informeren. “De oplossing begint daar waar we naar elkaar gaan luisteren”, zo stelt De Vries.
Wat je alleen leest in De Andere Krant
Dossiers
