“Femke Halsema: je had een heldin kunnen zijn, maar je bent het niet”
Toine de Graaf | Datum: 6 juli 2026
Burgemeester van Amsterdam Femke Halsema tijdens een veiligheidsberaad in Utrecht, januari 2022 | Fotografie: Jeroen Jumelet | ANP
“Ondanks de gewetensbezwaren op meerdere vlakken, heeft u wél uitgevoerd”
Femke Halsema toonde afgelopen week voor de coronacommissie begrip voor de coronademonstraties en sprak haar afkeer uit over de avondklok. Toch was zij als burgemeester van Amsterdam eindverantwoordelijk voor het extreme politiegeweld bij de demonstraties en het handhaven van de avondklok. Kritische volgers dragen dat haar nog steeds na. “Femke Halsema, je had een heldin kunnen zijn, maar je bent het niet”, concludeert Marianne Zwagerman na het verhoor.
Op 23 januari 2021 werd in Nederland de avondklok ingevoerd. Van 21:00 uur tot 04:30 uur moesten mensen binnenblijven. De repressieve maatregel werd vijf keer verlengd en duurde uiteindelijk ruim drie maanden. Vanaf het eerste moment had Femke Halsema grote bezwaren. “Het was voor mij echt vrijheidsontneming”, vertelde ze de coronacommissie afgelopen maandag. Zij vond dat de grens was bereikt “qua maatregelen die we konden en mochten nemen”. De argumentatie dat de avondklok de verspreiding van het virus significant zou tegengaan, noemde ze “los zand”, omdat burgers elkaar buiten de avondklok gewoon konden ontmoeten.
Ook binnen het Veiligheidsberaad, het overleg van de voorzitters van de 25 Nederlandse veiligheidsregio’s — allemaal burgemeesters — leefden aanvankelijk brede bezwaren: het was het enige moment dat een meerderheid een maatregel echt niet wilde. Uiteindelijk gingen de burgemeesters door de knieën, inclusief Halsema. “Dat is hoe het gaat”, verklaarde ze. “Als iets wet wordt, dan hebben we dat uit te voeren.”
Dilys Derksen, een coronacriticus van het eerste uur die sinds kort in Portugal woont, volgde het verhoor van Femke Halsema en verwoordde haar indrukken in een open brief gericht aan Halsema, die ze publiceerde op LinkedIn. Ze begint met de inmiddels overleden Michel Reijinga te memoreren, die het “koffie drinken” op het Museumplein bedacht toen demonstreren tegen de coronamaatregelen niet mocht. Op dat plein vertelde hij aan Derksen, kort nadat hij met Halsema had overlegd: “Zij is het er ook niet mee eens, met hoe alles gaat”. Derksen leidde hieruit af dat de burgemeester instemde met het “koffie drinken”. Dat bleek een misvatting. “Nee”, zei Reijinga. “Ze hoopte dat ik het zou afblazen, maar koffie drinken mag, dus wij gaan door!”
In haar brief vraagt Derksen zich af: “Zou ik zo’n held zijn en mijn poot stijf houden als er redelijke woorden zouden klinken? Michel ging door en daardoor werd hij iemand voor mij met een heldenstatus.” In haar brief werkt Derksen naar de vraag toe of Halsema die status ook verdient. “U was om principiële bezwaren tegen de avondklok. Maar zoals u stelde: het kabinet besloot, dus u moest uitvoeren. U voelde ook gewetensbezwaren tegen het schoonvegen van het Museumplein als wij weer eens langs kwamen.”
Derksen schrijft door het beluisteren van het verhoor “wat meer sympathie” te hebben gekregen voor Halsema, ondanks “dat ik meerdere keren op uw bevel van het Museumplein ben afgeslagen. Maar is dat niet juist het gevaar van zo’n verhaal achteraf? Ondanks de gewetensbezwaren op meerdere vlakken, heeft u wél uitgevoerd. Ondanks dat u erover nagedacht heeft en de gevolgen misschien al heeft gezien wat het met de democratie deed, heeft u uitgevoerd. Ondanks dat u vond dat wij als coronademonstranten geen enkele andere mogelijkheid meer hadden te protesteren dan met een demonstratie, heeft u opgetreden en gehandhaafd met streng politieoptreden.”
Volgens Derksen had Halsema een keuze, net als Reijinga. “U had nee kunnen zeggen, dit aan alle kranten kunnen laten weten, wel in uw positie kunnen blijven, anders kunnen optreden en tegen de politie zeggen dat de demonstraties goed waren. U had uw rug recht kunnen houden. U heeft dat niet gedaan. Meer heb ik niet te zeggen”, besluit Derksen haar brief.
Zij staat niet alleen in haar conclusie. Maandagavond kwamen Marianne Zwagerman en Maurice de Hond in hun podcast Dwars door de coronacrisis tot een vergelijkbaar oordeel. Zwagerman, die zelf ook op het Museumplein demonstreerde, legde uit dat als íemand het verschil had kunnen maken, dat Femke Halsema was. De burgemeester zag tijdens de coronacrisis rechtstaat veranderen “in een controle-orgaan” waarin de overheid tegenover de eigen burgers kwam te staan. Zij voelde zich “een sheriff die haar inwoners op moest sluiten en onder controle houden, met de avondklok als dieptepunt”.
Halsema deed het niettemin “braaf”. Terwijl ze gemakkelijk toegang had tot Rutte, die ze goed kende door haar vele jaren in de Tweede Kamer, zo vertelde Zwagerman. Halsema had mogelijk kabinetsleden mee kunnen krijgen die op kantelen stonden en ook dachten: “Jongens, dit kan toch gewoon niet”. Maar de burgemeester van Amsterdam voerde gewoon de avondklok uit. “Femke Halsema, je had een heldin kunnen zijn, maar je bent het niet”, concludeert Zwagerman.
GERELATEERD ARTIKEL
Ook oud-Justitieminister Ferd Grapperhaus gaf voor de coronacommissie aan dat hij “gespierde tegenzin” had tegen de avondklok. En hij was niet de enige: “Iedereen had bezwaren op het grondrechtenpunt”.
Toine de Graaf
“De avondklok is echt het ingewikkeldste en het zwaarste geweest wat er op enig moment moest gebeuren”, vertelde Ferd Grapperhaus afgelopen woensdag aan de commissie. Hij werd er bij herhaling emotioneel van. De oud-minister corrigeerde, tussen zijn tranen door, het beeld dat binnen het kabinet alleen de collega’s Wouter Koolmees en Kajsa Ollongren bezwaren hadden op het grondrechtenpunt. “Dat had iedereen. In heel bestuurlijk Nederland geloof ik niet dat we iemand kunnen vinden die zegt: ‘Ik was echt heel gelukkig dat er een avondklok kwam’.”
De omstreden maatregel, die op 23 januari 2021 werd ingevoerd, lag al eind 2020 op tafel. Toen zag Grapperhaus nog geen aanleiding voor invoering. “Het kwam neer op mijn handtekening, en daar had ik geen zin in.” De Amsterdamse burgemeester Femke Halsema bespeurde bij hem “gezonde tegenzin”, maar volgens Grapperhaus ging het verder: “Het was gespierde tegenzin.”
Automatisch ontstaat dan de vraag: als vrijwel iedereen tegen die avondklok was, waarom kwam die er dan toch? Of zoals leefstijlexpert Clemens Vollebergh het op LinkedIn verwoordde na het verhoor: “Ik krijg zo langzamerhand de indruk dat die avondklok zichzelf opdrong. En telkens weer werd deze ook nog eens verlengd: absoluut noodzakelijk. Was er niemand die zei: het is genoeg, stop?”
De avondklok kende ook voorstanders binnen het kabinet, zo liet Grapperhaus zich ontvallen. Hij weigerde te onthullen wie dat waren, met verwijzing naar “de eenheid van het kabinet”. Commissielid Songül Mutluer concentreerde zich daarop op de informele Catshuisoverleggen, waarvan geen notulen bestaan. Zij wilde van Grapperhaus weten wie het daar had opgenomen voor de avondklok, maar dat kon de oud-minister zich niet meer herinneren. Mutluer nam geen genoegen met zijn ontwijkende antwoorden.
Toen zij vroeg of het ging om minister-president Rutte, volhardde Grapperhaus in zwijgzaamheid. “Ik sta onder ede en ik ga niet tegen u meer herinneringen produceren dan ik eigenlijk heb.” Op Mutluers vraag waarom hij zich de gesprekken binnen de ministerraad wel kon herinneren en die binnen het Catshuis niet, antwoordde Grapperhaus: “Omdat daar een veel formeler rondje werd gemaakt”. Daar moest de commissie, en de Nederlandse bevolking, het mee doen.
Meer in De Andere Krant: Lees in de krant meer opmerkelijke nieuwsberichten, achtergronden, columns en bijzondere initiatieven en tips in onze SamenLeven rubrieken.
Lees meer en weet meer met een abonnement op De Andere Krant. Nog geen abonnee? Overweeg dan een van onze abonnementen of probeer 6 weken voor € 20 met het proefabonnement en steun de onafhankelijke journalistiek!
Wat je alleen leest in De Andere Krant
Dossiers
