Illegale inwoners Tsjernobyl worden stokoud

Theo Richel | Datum: 23 juni 2026

illegale-inwoners-tsjernobyl-worden-stokoud

Oude vrouw in haar huis in de ‘Verboden Zone’, die in 1986 ontstond na de ramp met de kerncentrale in Tsjernobyl, Oekraïne | Fotografie: ©Maarten Noordijk

Blootstelling aan radioactiviteit is mogelijk levensverlengend

Toen veertig jaar geleden de kerncentrale van Tsjernobyl ontplofte, was de paniek groot: de fall-out zou toekomstige generaties wereldwijd de dood injagen, honderdduizend mensen werden geëvacueerd, zwangere vrouwen lieten zich massaal aborteren uit vrees voor misvormde kinderen en massa’s besmet voedsel werden uit de handel genomen. Een gebied 4300 vierkante kilometer werd deels of geheel afgesloten. Deze ‘Verboden Zone’ zou voor eeuwen onbewoonbaar blijven, was de sombere verwachting. Dat pakte anders uit: de mensen die illegaal naar hun huizen terugkeerden, lijken gemiddeld langer te leven dan degenen die het gebied blijvend zijn ontvlucht. De oudste bewoner van Tsjernobyl vierde begin dit jaar haar 100e verjaardag.

De ontploffing van de kerncentrale van Tsjernobyl in 1986 geldt als de ergste kernramp ooit. Wie destijds durfde te beweren dat het overdreven was het gebied tot in de wijde omtrek te evacueren, kon rekenen op een woedende reactie: Ga er dan zelf wonen!

Graag!, zeiden in 1987 1200 mensen uit de streek. Zij wilden terug naar het gebied waar ze vandaan kwamen, naar hun oude boerderij waar ze aan gewend waren. De meesten waren ongeveer 50 jaar en voelden zich te oud voor een verhuizing naar een onbekende streek. Ze waren niet bang voor de straling. De terugkeer was illegaal, in de Russische en de Wit-Russische delen van de Verboden Zone kwamen ze niet binnen, maar in de Oekraïense werden ze gedoogd. Hen was waarschijnlijk toch geen lang leven beschoren in die radioactieve hel. Ze werden Samosely genoemd, ‘zelfvoorzieners’ of ‘krakers’, in meerderheid waren het oudere vrouwen, babushka’s.

In 2012 constateerde de Oekraïense schrijver Oleksander Anisimov dat de Samosely tien jaar langer leefden dan de mensen die wel waren geëvacueerd. Anisimov leeft niet meer en het is onduidelijk op welke gegevens hij zich baseerde, wellicht op het bekende feit dat voor velen de evacuatie rampzalig uitpakte: verhuizing naar treurige flats, armoede, ontheemding, scheidingen, zelfmoorden en alcoholisme waren hun deel.

Maar ook het leven van de Samosely was zwaar en armoedig. Vaak waren ze de enige bewoner van hun geëvacueerde dorp, winkels waren ver weg, medische zorg was er nauwelijks. Velen verbouwen weliswaar hun eigen voedsel, maar voor een vrouw van 95 is het geen sinecure een halve hectare aardappelen tot wasdom te brengen of in hartje winter een halve kilometer te moeten lopen om een emmer water uit de put te halen en dan weer terug te strompelen om vervolgens met houtblokken te gaan sjouwen.

De Poolse journalist en gids Krystian Machnik trok zich hun lot aan en organiseerde met vrienden periodieke hulpkonvooien en bracht voedsel, kleding, zaklantaarns en transistorradio’s naar de baboesjka’s en de grootvaders. Ze brachten ook gezelligheid, want eenzaamheid is daar een veel groter probleem dan de straling, aldus Machnik. Hij maakte een indrukwekkende video over de Samosely (zie link onder dit artikel) die hij besloot met een opsomming welke van zijn ‘acteurs’ inmiddels waren gestorven: Ivan Deduchka (85), Ivan Semenjuk (85), Babushka Oleksandra Roj (94), Maria Petrovna Shovkuta (92), Dedushka Vasyl (90), Vasyl Rozumenko (90), Babushka Olga (82). Allemaal stokoud.