Tweede Kamer bespreekt ‘recht op leven zonder digitale identiteit’

Er bestaan in de samenleving grote zorgen over de gevolgen die de invoering van de Wallet zal hebben voor de privacy en vrijheid van burgers. De belangrijkste zorg is dat gebruik van de EDI-Wallet, hoewel dat in theorie vrijwillig is, in de praktijk een verplichting zal worden, omdat het zonder digitale identiteit steeds moeilijker zal worden volledig aan de maatschappij te kunnen deelnemen. Diverse (oud-)Kamerleden, onder wie Wybren van Haga, Renske Leijten (SP), Don Ceder (ChristenUnie) en leden van de GroenLinks-­PvdA-fractie, hebben hier vragen over gesteld. Eind 2022 nam de Kamer al een motie aan van de SP die de regering opriep niet in te stemmen met de plannen van de Europese Raad voor de Wallet, maar die motie werd door de regering naast zich neergelegd.

Voor een aantal bezorgde burgers is de naderende invoering van een digitale identiteit aanleiding geweest een Verklaring op te stellen waarin zij een nieuw mensenrecht hebben geformuleerd: ‘het recht op leven zonder digitale identiteit’. De Verklaring komt erop neer dat elke vorm van discriminatie of benadeling van burgers die geen gebruik wensen te maken van een digitale identiteit, bij wet moet worden verboden. De Verklaring is opgestuurd naar de vaste commissie Digitale Zaken van de Tweede Kamer en naar de individuele leden van deze commissie. De commissie heeft op 2 oktober schriftelijk laten weten dat de Verklaring zal worden besproken tijdens een commissiedebat dat geheel gewijd zal zijn aan ‘digitale grondrechten en data-ethiek’. Dit openbare debat vindt plaats op 11 februari 2027. De initiatiefnemers van de Verklaring zullen maximale druk uitoefenen op de Kamerleden om wettelijke beschermingsmaatregelen in te voeren voor digitale-identiteitsweigeraars.

De onafhankelijke stichting Privacy First stuurde vorige maand een brief aan de Kamercommissie voor Digitale Zaken, waarin de privacy-waakhond aangeeft aan welke voorwaarden de EDI-Wallet zou moeten voldoen om de zorgen over privacy, veiligheid en belangenverstrengeling weg te nemen. Privacy First schrijft daarin dat vrijwilligheid “op dit moment alleen theoretisch” is vastgelegd in de wet. In de praktijk kunnen partijen als banken of andere instanties weigeren diensten te verlenen als de Wallet niet wordt gebruikt, stelt de waakhond.

Privacy First vindt het ook dubieus dat private partijen de EDI-Wallet mogen gaan uitbrengen: “Zoals het uitgeven van identiteitsbewijzen en rijbewijzen een overheidstaak is zou het aanbieden van wallets dat ook moeten zijn”, staat in de brief. “Het is essentieel om te voorkomen dat vertrouwelijke gegevens in verkeerde handen komen en op onjuiste manieren worden gebruikt.” Privacy First is bang dat in de huidige opzet grote concerns als Google en Apple deze ‘markt’ zullen gaan domineren. “Voorkomen moet worden dat de Wallets alleen door grote techbedrijven worden aangeboden, omdat een onafhankelijke en integere zelfstandige aanbieder er geen droog brood aan kan verdienen.” Volgens Privacy First is invoering van de EDI-Wallet, gezien de vele risico’s, op dit moment “onverantwoord”.