Wie bepaalt wat jij mag lezen?
Pauline Teunissen | Datum: 13 augustus 2026
Illustratie: ©Wilfred Klap
Censuur in de openbare bibliotheek
De Openbare Bibliotheek heeft als officiële doelstelling een pluriforme collectie leesmateriaal te bieden. Een mini-steekproef van een betrokken abonnee en de redactie van De Andere Krant wijst uit dat er op dat streven het nodige af te dingen valt. Bestsellers als ‘Vaccin Vrij!’ van Door Frankema en ‘Bij gebrek aan beter’ van Diedert de Wagt zijn niet of nauwelijks verkrijgbaar. Deze krant en Gezond Verstand waren niet te vinden op de leestafel. Het roept de vraag op: wie bepaalt wat jij mag lezen?
De Andere Krant-abonnee van het eerste uur Dirk Metselaar onderzocht in de openbare bibliotheek van Deventer hoe het gesteld is met de pluriformiteit van de collectie. Boektitels zoals De Wuhan Trilogie (Jan Bonte), Het MH17-bedrog (Eric van de Beek), De tragedie van Oekraïne (Kees van der Pijl), De grote verbouwing van Nederland (Elze van Hamelen) en Dossier Mexicaanse griep (Daan de Wit) — alle boeken die het mainstream (overheids) narratief aanvallen — waren er niet te vinden. Van het boek Vaccin vrij! (Door Frankema) was volgens de online catalogus slechts één exemplaar aanwezig in de regio. Metselaar reserveerde het boek, maar belandde als nummer 18 in de wachtrij. Het kan dus nog wel even duren voordat de bestseller (al ruim 12.000 verkochte exemplaren) op zijn nachtkastje belandt. Diedert de Wagts Bij gebrek aan beter staat gerangschikt onder de categorie ‘samenzweringstheorieën’. Wie in de catalogus op ‘Aanvragen’ drukt, krijgt de melding: ‘Er zijn momenteel geen exemplaren beschikbaar om uit te lenen’.
Boeken van de hand van ‘linkse’ politici als Femke Halsema en Sigrid Kaag zijn in overvloedige aantallen aanwezig, maar als je naar een boek van de als ‘rechts’ betitelde Lidewij de Vos of Caroline van der Plas vraagt, blijkt er steeds maar een exemplaar beschikbaar te zijn.
De landelijke online catalogus geeft hetzelfde beeld, van een enkele ‘rechtse’ titel is een exemplaar ‘in de regio’ aanwezig, maar de status is steeds ‘gereserveerd’ of ‘onderweg’. Metselaars stelde in Deventer voor De Andere Krant en Gezond Verstand voor de tijdschriftenhoek op te nemen, maar kreeg van een medewerker per e-mail een afwijzing met als argument dat “deze kranten nepnieuws bevatten”.
De Openbare Bibliotheek, met ruim 800 locaties door het hele land, valt onder de Wet stelsel Openbare Bibliotheekvoorzieningen uit 2015. De doelstelling van deze Bibliotheekwet is onder andere kennis en informatie beschikbaar stellen, ontwikkeling en educatie mogelijk maken en ontmoetingen en debatten organiseren. De KB (Koninklijke Bibliotheek) nationale bibliotheek in Den Haag speelt een centrale rol om de bibliotheekcollectie van Nederland zichtbaar, bruikbaar en houdbaar te maken. “Ook De Andere Krant en de ‘controversiële’ titels zijn in dit depot opgenomen”, zegt persvoorlichter Thierry van Es. “De KB is groot voorstander van een vrije publicatiecultuur en maakt geen onderscheid in het opnemen van publicaties.”
Hoofd Collectievorming is Jasper Faase. “Bij ons kan iedereen terecht. Als bibliotheken erkennen we het recht van ieder individu of groep, boeken persoonlijk niet te willen lezen, maar kennen we geen enkel individu of groep het recht toe de vrijheid van anderen, om van diezelfde boeken gebruik te maken, te beperken”, staat ook op de site van de KB. Tegelijkertijd staat in het conceptbeleidsplan 2027-2030 van de KB wel een opmerkelijke passage: “Als desinformatie toeneemt en mensen en groepen tegenover elkaar komen te staan, gaan mensen twijfelen aan bronnen die voorheen als betrouwbaar golden — van nieuwsberichten tot wetenschappelijk onderzoek. Dat geldt in toenemende mate ook voor het veranderende klimaat.” Wat deze zin in de praktijk betekent, wilde de KB niet toelichten.
De KB zegt in het samenstellen van collecties voor de bibliotheken in het land rekening te houden met waarden als pluriformiteit, betrouwbaarheid, onafhankelijkheid en actualiteit. Met deze criteria in de gereedschapskist, verzorgt NBD Biblion de inkoop en de logistiek voor alle bibliotheken. Van de jaarlijks circa 25.000 titels die in Nederland worden uitgegeven, selecteert zij er zo’n 15.000. “Alle titels die we inkopen worden door ons team getoetst aan het collectieplan. Bovendien kennen onze medewerkers de wensen van de bibliotheken. Die willen ook extra aandacht voor diversiteit en inclusie”, aldus de woordvoerster van NBD Biblion. Automatisch rijst dan de vraag: welke 10.000 titels halen de selectie niet? En wie bepaalt wat een divers, inclusief, pluriform, betrouwbaar, onafhankelijk en actueel boek is? Op de website staat dat “publicaties die discrimineren of aanzetten tot haat of geweld volgens de wet zijn verboden en daarom niet opgenomen worden in ons aanbod”. Maar op de vraag of dat dan voor de publicaties waar Metselaar naar op zoek was geldt, werd niet ingegaan.
Door Frankema, schrijfster van Vaccin Vrij!, heeft zich altijd verbaasd over de schamele aanwezigheid van haar werk in de bibliotheek. “Mijn boek is vanaf de eerste druk in 2014 geweerd. Enthousiaste ouders vroegen bibliotheken het op te nemen. Voorheen werd dat nog wel eens gehonoreerd, tegenwoordig lukt dat niet. Alsof ik op een verboden lijst sta, die aan iedereen wordt doorgespeeld. Ik heb geen andere verklaring.” In maart 2019 zette het kabinet, op voordracht van Paul Blokhuis (Staatssecretaris van Volksgezondheid van okt 2017 — januari 2022), Bol.com onder druk om kritische boeken over vaccins uit te collectie te weren vanwege vermeende desinformatie. “Het laatste wat ik wil is desinformatie verspreiden”, zegt Frankema. Ze bood daarom aan de tekst van haar boek te wijzigen als de autoriteiten zouden aangeven wat precies de desinformatie was, maar er kwam geen respons. Vervolgens werd haar boek bij Bol.com verwijderd en nam haar uitgeverij afscheid van haar. Frankema: “Het boek is hierdoor jaren uit de verkoop geweest. Inmiddels geef ik het uit in eigen beheer. Dat er al die tijd belangstelling was voor mijn boek blijkt wel uit het feit dat het tweedehands op Bol.com voor 85 euro of meer werd aangeboden.”
Bart Pels is de eigenaar van uitgever Obelisk van het boek Windhandel, geschreven door vliegtuigbouwkundig ingenieur Bert Weteringe. Pels geeft meer controversiële boeken uit op het gebied van onder andere klimaatwetenschap en gezondheid. “Tot ongeveer drie jaar geleden leverden wij regelmatig boeken aan NBD Biblion”, geeft hij aan. “Wij zijn meegegaan in hun kortingseisen en het leveren zonder verzendkosten. Sinds drie jaar hebben wij niets meer van hen vernomen.”
Wellicht maakt onbekend onbemind? Renée Tiemstra, manager van elf bibliotheken in Midden-Nederland, had nog nooit van De Andere Krant gehoord. Zij snapt dat ‘controversiële’ boeken maar moeizaam de schappen van de bieb bereiken. “NBD Biblion is een commerciële partij, zij zetten het liefst 10.000 exemplaren van een titel tegelijk weg. Van mij mogen er best wat meer kritische boeken in het assortiment”, reageert ze.
Er is nog een drempel. Schrijvers van ‘controversiële’ boeken geven vaak hun titel in eigen beheer uit zonder ISBN-nummer, mogelijk ook bij gebrek aan een uitgever. Die boeken komen dan niet automatisch op de lijst bij NBD Biblion. Tiemstra raadt aan NBD Biblion bij de les te houden. “Ik weet dat er boeken zijn die eerst niet in de catalogus van NBD Biblion staan, maar later toch in de selectie worden opgenomen, omdat erom gevraagd wordt, bijvoorbeeld omdat ze aandacht krijgen in de media. En misschien zijn jullie lezers mensen die eerder boeken kopen dan ze lenen.”
Van 19 tot en met 27 september houdt de bibliotheek de landelijke campagne De Week van het Verboden Boek, met aandacht voor het vrije woord, gecensureerde verhalen en het belang van onbeperkte toegang tot informatie. Is er dan wel ruimte voor informatie die afwijkt van het gangbare narratief? In het kader van democratisering, is er nog een aantal initiatieven gestart. Utrecht loopt voorop met Het Boekenspektakel. Inwoners kunnen hiervoor (nog) niet uitgegeven boeken aanleveren. De Boekenspektakel-wand bevat bijvoorbeeld ook een dagboek. En er is een actie met ‘Tegengestelde Opinies’: boeken met verschillende gezichtspunten worden gebundeld aangeboden. “We zetten hiermee meningen naast elkaar in plaats van tegenover elkaar, zodat Utrechters de middelen hebben om zich te informeren en zelf een mening te vormen,” aldus Jessica Merkens van Bibliotheek Utrecht. In onder andere Utrecht en Den Haag kunnen lezers zelf een KeuzeKast samenstellen. De Soedanese en de dovengemeenschap, een aantal feministen en een groep thuiskoks hebben al een KeuzeKast gemaakt. Op de vraag of er een ‘Kritische Kast’ zal worden geaccepteerd, verwijst Merkens naar de website. “Iedere Utrechtse community kan per mail een voorstel voor een Keuzekast doen. De afdeling collectie gaat daar dan naar kijken.”
Meer in De Andere Krant: Lees in de krant meer opmerkelijke nieuwsberichten, achtergronden, columns en bijzondere initiatieven en tips in onze SamenLeven rubrieken.
Lees meer en weet meer met een abonnement op De Andere Krant. Nog geen abonnee? Overweeg dan een van onze abonnementen of probeer 6 weken voor € 20 met het proefabonnement en steun de onafhankelijke journalistiek!
Wat je alleen leest in De Andere Krant
Dossiers
