“Narcisme raakt iedereen”

Het boek behandelt ook het onderwerp gaslighting
Zeker. Gaslighting is een van de tactieken die we bij de meeste narcisten terugzien. Het is het stelselmatig ondermijnen van het waarnemingsvermogen en beoordelingsvermogen van de ander, om daarmee zijn of haar zelfvertrouwen geleidelijk af te breken. Als die ander voor zichzelf opkomt of bezwaar maakt, wordt hij/zij uitgemaakt voor ‘overgevoelig’, beschuldigd van het erop nahouden van ‘waandenkbeelden’ of voor gek uitgemaakt. Het is bedoeld om de ander mentaal te verzwakken en te beschadigen, waardoor hij/zij gemakkelijker te onderwerpen is.

Veel relaties met een narcist eindigen in conflict, zoals bijvoorbeeld een vechtscheiding. Wat is meestal de aanleiding?
De bedoeling van de narcist is van zijn ‘prooi’ te profiteren. De bereidwilligheid van de empathische partner — steeds meer water bij de wijn te doen, nog een beetje meer dienstbaar te zijn en daarmee te relatie te dragen of te redden — heeft een limiet. Uiteindelijk leidt het tot uitputting en dan resteert er geen andere keuze dan de relatie te verbreken. In veel gevallen leidt dat tot nog meer moeilijkheden en conflicten.

Waar komt het verschijnsel narcisme vooral voor?
We zien het eigenlijk overal. In ouder­-kindrelaties, in de schoolklas, op de werkvloer en in huwelijken of vergelijkbare relaties. Overal waar sprake kan zijn van ongelijke machtsverhoudingen. Wat we in individuele relaties zien, zien we ook op maatschappelijk niveau, in de relatie tussen de overheid en de bevolking. Ook daar is sprake van een ongelijke machtsverhouding en daar zien we dan dezelfde kenmerken terug. Politici en bestuurders liegen niet zelden, hun beweringen zijn veelal inconsistent en wie kritiek heeft, wordt weggezet als kwaadwillend of beschuldigd van het erop nahouden van krankzinnige complottheorieën, wat weer overeenkomt met de gaslighting-tactiek. Narcisme is daarom een verschijnsel waarmee we allemaal te maken hebben.

Vinden we in regeringen veel narcisten?
Op afstand kunnen we geen diagnose stellen over individuen, maar we kunnen de gedragskenmerken en de specifieke narcistische dynamieken wel opmerken, en dan zien we opmerkelijke overeenkomsten tussen individueel narcisme en institutioneel narcisme. Leugens, machtsmisbruik, manipulatie, et cetera. Daarbij komt dat narcisten per definitie uit zijn op macht en dat maakt een carrière in de politiek uiterst aantrekkelijk voor ze. Daarnaast is de afwezigheid van een functionerend geweten ook een voordeel in de race naar de top. Waar mentaal gezonde mensen afhaken, gaan zij onbezwaard door. Het is daarom zeer waarschijnlijk dat er in dergelijke beroepsgroepen aanzienlijk meer narcisten voorkomen dan elders. Het herkennen van de patronen van narcisme kan ons behoeden voor misleiding. Dat geldt zowel voor individueel als institutioneel narcisme.

Het tweede deel van het boek gaat hoofdzakelijk over het herstel na de confrontatie met een narcist. Wat is daarbij het belangrijkst?
De verhouding tussen de narcist en de empaat is gebaseerd op afhankelijkheid. Zowel in emotionele als in praktische zin. Om je te kunnen losmaken uit de greep van een narcist, is afstand nemen essentieel. Ontstrengeling van de emotionele afhankelijkheid is daarbij een vereiste. Dat kan door te beseffen dat jouw zelfbeeld en gevoel van eigenwaarde niet door de narcist wordt bepaald, maar door jouzelf. Onderkennen dat de narcist je heeft kunnen verleiden door gebruik te maken van jouw verlangens, en door die verlangens zelf te onderzoeken, kan je behoeden voor herhaling. Een negatieve ervaring met een narcist, hoewel bijna altijd pijnlijk op het moment dat het gebeurt, kan je daarom ook helpen jezelf beter te leren kennen, minder afhankelijk te worden en te groeien. Dit tweede deel van het boek kan je daarin op een praktische manier ondersteunen.