Oliemannetje of machtsfactor achter de schermen?
Eric van de Beek | Datum: 15 juni 2026
Illustratie: Leon Baaren aka ©The Artoonist
“De rol van de NCTV was veel groter dan in het verhoor van Aalbersberg is blootgelegd.”
De voormalige baas van de NCTV Pieter-Jaap Aalbersberg is door de parlementaire enquêtecommissie gehoord over de rol die de veiligheidsdienst heeft gespeeld tijdens de coronacrisis. Die zou bescheiden zijn geweest. Aalbersberg omschreef zichzelf als “oliemannetje”, “spin in het web” en “brievenbus”. Maar die termen dekken de lading niet van wat zich werkelijk heeft afgespeeld achter de schermen, stelt onderzoeker Cees van den Bos. “De rol van de NCTV was veel groter dan in het verhoor van Aalbersberg is blootgelegd.”
Pieter-Jaap Aalbersberg was tijdens de coronacrisis de Nationaal Coördinator Terrorismebestrijding en Veiligheid (NCTV). De enquêtecommissie van de Tweede Kamer, die onderzoek doet naar de aanpak van de coronacrisis, verhoorde hem vorige week vrijdag over de rol die de veiligheidsdienst daarin gespeeld heeft. In de daaropvolgende berichtgeving van de kranten en omroepen was veel aandacht voor de spijt die Aalbersberg betuigde voor de manier waarop hij zich had uitgelaten over mensen die kritisch waren over de coronamaatregelen. Hij had ze voor ’wappie’ uitgemaakt. “Soms werkt het averechts, zo’n woord”, zei hij tegen de commissie. “Ik ben met een aantal mensen in gesprek gegaan. Daarbij heb ik geleerd: als je begint met zo’n woord, heb je geen gesprek meer.”
Cees van den Bos, die jarenlang onafhankelijk onderzoek deed naar de veiligheidsdienst, heeft het verhoor op de voet gevolgd. Niet de spijtbetuiging van Aalbersberg, maar iets heel anders viel hem op. “Wie het verhoor van ruim twee uur uitkijkt, krijgt het beeld voorgeschoteld van een functionaris die in zijn eigen woorden de rol van ‘honest broker’, ‘oliemannetje’, ‘spin in het web’ en ‘brievenbus’ vervulde”, zegt hij. “Geen van die metaforen is op zichzelf onjuist, maar ze dekken de lading onvoldoende. De rol van de NCTV was veel groter dan in het verhoor van Aalbersberg is blootgelegd. Dat is een gemiste kans voor een enquêtecommissie die zich ten doel heeft gesteld lering te trekken voor een volgende crisis.”
De NCTV, die onder de verantwoordelijkheid valt van het ministerie van Justitie en Veiligheid, heeft als officiële taak de bescherming tegen bedreigingen die de maatschappij kunnen ontwrichten, zoals terroristische aanslagen, cyberaanvallen en extremistische uitingen en gedragingen. Als er een nationale crisis is die over meerdere ministeries gaat, dan komt daar nog een tweede taak bij voor de veiligheidsdienst: de coördinatie van de crisis. De eerste keer dat de NCTV die dubbelrol vervulde, was tijdens de MH17-vliegramp in 2014. De tweede keer was tijdens de coronacrisis van 2020-2022. Zo kwam het dat Aalbersberg zich tijdens de coronacrisis niet alleen bezighield met het analyseren van de maatschappelijke onrust in het land die ontstond door de maatregelen die het kabinet trof tegen de virusuitbraak. “We moesten ervoor zorgen dat het proces van besluitvorming zo goed mogelijk verliep”, zo vatte hij tegenover de de parlementaire enquêtecommissie zijn coördinerende taak samen. Die kwam er volgens hem in de praktijk vooral op neer dat hij had deelgenomen aan informele crisisoverleggen met kabinetsleden in het Catshuis en het Torentje.
Daar zijn geen notulen van, constateerde de commissie, dus wat was daar allemaal besproken? In het Torentje spraken premier Mark Rutte, minister van Volksgezondheid Hugo de Jonge en minister van Justitie en Veiligheid Ferd Grapperhaus bijna dagelijks over de uitvoering van coronamaatregelen. De “Torentjesgesprekken” hadden volgens Aalbersberg vooral de functie van “een ventiel” om stoom af te blazen en om “elkaar bij te staan”. Echte politieke besluiten waren er niet genomen, al werden die daar wel voorgekookt. Bij de gesprekken op het Catshuis waren altijd meer mensen aanwezig, zoals de ministers van Economische Zaken of Defensie. De aanwezige bewindslieden kregen informatie van Jaap van Dissel, die directeur was van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM) en voorzitter van het Outbreak Management Team (OMT). Ook de Rijksvoorlichtingsdienst zat erbij. De Catshuis-sessies waren meer “beschouwend”, stelde Aalbersberg. Hijzelf had meermaals de maatschappelijke protesten ter sprake gebracht, maar dat had niet geleid tot een afzwakking van de coronamaatregelen.
Dat de invloed van de NCTV veel groter is geweest dan uit het verhoor van Aalbersberg naar voren kwam, leidt onderzoeker Van den Bos af uit diverse bronnen die inmiddels voor iedereen toegankelijk zijn. “De NOS rapporteerde op de dag van het verhoor dat Aalbersberg de Torentjestoespraken van Rutte las voordat hij ze uitsprak. Dat is geen brievenbusfunctie. Dat is communicatieregie op het hoogste politieke niveau in een crisis waarin de spreektijd van de minister-president een sturend instrument was.” Van den Bos wijst daarnaast op vrijgegeven WhatsApp-correspondentie, waaruit blijkt hoe Aalbersberg en de toenmalige secretaris-generaal van Justitie en Veiligheid Dick Schoof justitieminister Ferd Grapperhaus te hulp schoten toen er foto’s van zijn bruiloft in de pers waren verschenen waaruit bleek dat niemand de verplichte anderhalve meter afstand in acht had genomen. Aalbersberg en Schoof adviseerden hem hoe hij zich hierover moest verantwoorden tegenover de Tweede Kamer.
Ook een document dat is vrijgegeven door een beroep op de Wet open overheid (Woo) wijst volgens Van den Bos op verregaande invloed van de NCTV op de Nederlandse aanpak van de coronacrisis. Het betreft een verslag van een ‘afstemmingsoverleg’ dat gehouden werd op 19 november 2020 tussen onder anderen zorgminister De Jonge, diens directeur-generaal Volksgezondheid en iemand van de NCTV. De Jonge zegt daarin dat de NCTV het OMT van Van Dissel gevraagd had om advies over “het maatregelenpakket dat ons de donkere wintermaand door gaat helpen”. Dat is veelzeggend, vindt Van den Bos. “Want wie de adviesaanvraag stuurt, bepaalt mede de uitkomst van het advies.” Veelzeggend vindt hij ook dat uit het verslag blijkt dat De Jonge de NCTV heeft gevraagd naar “welk onderzoek” hij moest verwijzen als hem gevraagd werd naar de onderbouwing van het kabinetsbesluit om het dragen van een mondmasker te verplichten. “Het wetenschappelijk onderbouwende materiaal werd dus in dit geval achteraf gezocht voor een besluit dat al politiek was geland. En de NCTV werd gevraagd om het aan te dragen.”
Van den Bos wijst verder op het feit dat de NCTV vanaf 1 maart 2020 Nederland vertegenwoordigde bij de Europese Commissie, binnen het zogeheten Integrated Political Crisis Response-mechanisme (IPCR), een ambtelijk overleg dat op die dag werd geactiveerd om snelle politieke besluitvorming mogelijk te maken op Europees niveau. “In het verhoor van Aalbersberg viel het woord IPCR geen enkele keer”, constateert Van den Bos. “Een hele coördinatie-as tussen Brussel en Den Haag, waarbinnen Aalbersberg de Nederlandse vertegenwoordiging was, bleef buiten beeld. Voor wie de gelijkschakeling van Europese pandemie-respons probeert te reconstrueren, is dat geen detail. Het is de centrale missing link tussen de Europese laag en de Nederlandse uitvoering.”
Ook ontbrekend in het verhoor: de nauwe samenwerking tussen de NCTV en een geheime eenheid van de Nederlandse krijgsmacht, het zogeheten Land Information Manoeuvre Centre (LIMC). Deze was belast met de taak om verspreiders van vermeende desinformatie in beeld te brengen, zonder dat daar een grondwettelijke basis voor was. Het bestaan van het LIMC kwam aan het licht toen NRC er in november 2020 over berichtte. Uit de berichtgeving van de krant bleek onder meer dat de militairen de distributiepunten van De Andere Krant in kaart hadden gebracht. Toenmalig minister van Defensie Ank Bijleveld bood excuses aan voor de activiteiten van het LIMC, waarna ze — naar eigen zeggen — de organisatie ophief. “Uit Woo-correspondentie blijkt dat de NCTV als opdrachtgever en “eerste aanspreekpunt” optrad — en dat militairen vanuit het Commando Landstrijdkrachten bij de NCTV werden gedetacheerd”, zegt Van den Bos. De enquêtecommissie heeft hier geen enkele aandacht aan besteed, constateert hij. “Het verhoor van 5 juni 2026 bevat geen enkele vermelding van LIMC, Defensie of militaire detacheringen.”
Is er dan niets wat de enquêtecommissie goed heeft gedaan in het verhoor van Aalbersberg? Dat ook weer niet. “De Commissie stelde meermalen scherpe vragen”, erkent Van den Bos. Zo was de commissie iets vreemds opgevallen aan de leden van de 25 veiligheidsregio’s, die belast waren met de uitvaardiging van regionale noodverordeningen en de handhaving daarvan. Hun communicatie met het centrale gezag in Den Haag verliep doorgaans niet via een minister maar via Aalbersberg. Hoe zat dat? — wilde de commissie weten. Aalbersberg antwoordde ontwijkend, zoals hij dat deed met meer vragen die aan hem werden voorgelegd. De commissie liet hem er meermaals mee wegkomen, stelt Van den Bos vast, want deze vroeg niet door.
Vorige week bracht De Andere Krant een artikel van onafhankelijk onderzoeker Dolf van Wijk over de NCTV. Die manipuleert volgens Van Wijk de publieke opinie met ‘mentale labels’: Snelkoppeling die het brein gebruikt om complexe informatie te categoriseren. Voorbeelden van mentale labels zijn ‘desinformatie’, ‘extreemrechts’ en ‘nazi’. Van Wijk heeft een vervolg op dit artikel online gezet: Het mechanisme achter de labels. Hierin beschrijft hij hoe er door de NCTV een gecoördineerde psychologische campagne tegen Forum voor Democratie wordt gevoerd. Daarbij wordt software van het Amerikaanse bedrijf Palentir gebruikt: “Stelt u zich een machine voor die alles wat u ooit online heeft gedaan — elke tweet, elke like, elke reactie, elk donatiebedrag, elke foto, elke bezochte bijeenkomst — kan verzamelen, koppelen, en analyseren. Die machine bestaat. Hij heet Palantir.” Met Palantir-sofware wordt een ‘Laundry List’ (waslijst) over FVD gecreëerd — een lange reeks vage of zwakke insinuaties (nazi-connecties, normalisering van geweld) waarmee een negatief gevoel over FVD wordt aangewakkerd, ook al houdt geen enkel punt op zichzelf stand. Het doel van de NCTV: de publieke opinie klaarstomen voor een partijverbod voor FVD.
dakl.nl/psychologische-oorlogsvoering-fvd
NCTV manipuleert publieke opinie
Meer in De Andere Krant: Lees in de krant meer opmerkelijke nieuwsberichten, achtergronden, columns en bijzondere initiatieven en tips in onze SamenLeven rubrieken.
Lees meer en weet meer met een abonnement op De Andere Krant. Nog geen abonnee? Overweeg dan een van onze abonnementen of probeer 6 weken voor € 20 met het proefabonnement en steun de onafhankelijke journalistiek!
Wat je alleen leest in De Andere Krant
Dossiers
