Artsen laks over bijwerkingen

Toine de Graaf | Datum: 15 november 2026

Wettelijke plicht wordt genegeerd, ernstige bijwerkingen nauwelijks gemeld

In de internationale Bijwerkingenweek van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO), vroeg Bijwerkingencentrum Lareb aandacht van het publiek voor het melden van bijwerkingen van zelfzorgmiddelen. Volgens het Artsen Collectief had Lareb zijn oproep beter kunnen richten tot artsen, want die negeren al jarenlang de wettelijke plicht ernstige bijwerkingen van medicijnen te melden. “Dat is de olifant in de kamer”, zegt bestuurslid Maarten Fornerod. “Ons eigen onderzoek bevestigt dat nu opnieuw.”

‘Zelfzorgmiddelen niet zonder risico’, kopte Lareb vorige week op zijn website in het kader van de internationale Bijwerkingenweek. Daarbij kan worden gedacht aan pijnstillers en hoestmiddelen, maar ook aan vitamines, mineralen en kruidenproducten. “Het gebruik van deze middelen neemt toe, terwijl veel mensen zich niet altijd bewust zijn van de mogelijke risico’s”, aldus Lareb.

Celbioloog Maarten Fornerod, secretaris van het Artsen Collectief, verbaasde zich over dat speerpunt. “De olifant in de kamer zijn namelijk de ernstige bijwerkingen van medicijnen”, vertelt hij aan De Andere Krant. “Die komen terecht bij artsen en die horen dat te melden bij Lareb. Maar uit de literatuur blijkt dat in Nederland heel weinig meldingen komen vanuit ziekenhuizen. Er is een grote studie naar gedaan, begin deze eeuw. Daaruit bleek dat slechts ongeveer 1 procent van de medicijngerelateerde ziekenhuisopnamen daadwerkelijk bij Lareb werd gemeld.”

Die studie verscheen in 2006 en rapporteerde dat in 2001 op de kop af 12.249 acute, niet geplande ziekenhuisopnamen waren “gecodeerd” als gerelateerd aan bijwerkingen van medicijngebruik. Medische codeurs kennen codes toe aan ziekenhuisopnames op basis van het ontslagbericht en het medisch dossier. “Destijds was melding van ernstige bijwerkingen nog een aanbeveling, maar geen verplichting”, zegt Fornerod. “Vanaf 2007 moeten volgens artikel 78 van de Geneesmiddelenwet vermoedelijke ernstige bijwerkingen altijd onmiddellijk door zorgverleners bij Lareb worden gemeld. Bijwerkingen die leiden tot een ziekenhuisopname zijn per definitie ernstig, dus daarvoor geldt de meldplicht.”

De vraag is daarom hoe het sindsdien is gesteld met het aantal meldingen uit ziekenhuizen. Het Artsen Collectief deed hier onlangs zelf onderzoek naar, met hulp van dataspecialist Wouter Aukema, en publiceerde de resultaten in de Bijwerkingenweek op zijn website. Aukema vergeleek voor dat onderzoek verschillende bronnen. Zo houdt het Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) oorzaken van ziekenhuisopnames bij. Jaarlijks worden in ons land tienduizenden ziekenhuisopnamen gecodeerd met de ICD-10-codes Y40-Y58, die wijzen op “ongewenste gevolgen van geneesmiddelen bij therapeutisch gebruik”. Daarnaast raadpleegde Aukema de Europese bijwerkingendatabank EudraVigilance, die ook de Lareb-meldingen bevat.

Klik hier

Fractie
“Hieruit blijkt dat nog altijd slechts een fractie wordt gemeld van het totaal aantal ziekenhuisopnamen waarbij bijwerkingen een rol spelen”, zegt Fornerod. De analyse van het Artsen Collectief bestreek de jaren 2013 tot en met 2023, zonder de coronaprikken daarbij te betrekken. In die periode werden jaarlijks tussen de 731 en 2810 ernstige bijwerkingen met ziekenhuisopname gemeld bij Lareb. “Gemiddeld gaat het om ruim 3 procent van het totaal aantal ziekenhuisopnamen waarbij een bijwerking een rol speelde.”

Fornerod maakt wel een kanttekening. “Wij hebben de ICD-10-codes die de codeurs hebben doorgegeven aan het CBS vergeleken met wat via Lareb in EudraVigilance is terechtgekomen. Maar een code Y40-Y58 wil niet altijd zeggen dat iemand in het ziekenhuis is beland door een medicijnbijwerking. Het kan ook zijn dat een patiënt al in het ziekenhuis lag en daar een medicijn kreeg dat een bijwerking gaf. In de studie uit 2006 hebben de onderzoekers ook de patiëntendossiers kunnen bekijken. Op basis daarvan hebben ze een selectie gemaakt van de patiënten die in 2001 echt door therapeutisch medicijngebruik in het ziekenhuis zijn beland. En daarvan bleek maar 1 procent te zijn gemeld. Die data zijn harder. Maar onze getallen suggereren minstens dat de situatie sindsdien niet erg is verbeterd.”

Volgens Fornerod zijn diverse verklaringen aan te voeren voor de geringe meldlust bij artsen. Zo lijkt Lareb artsen niet bepaald achter de vodden te zitten. “In de Bijwerkingenweek richtte Lareb zijn campagne op het publiek, niet op de medische wereld. Misschien doen ze ook wel iets richting artsen, maar dat is totaal niet zichtbaar. Het lijkt in elk geval wel nodig, want wij hebben de indruk dat veel artsen helemaal niet weten dat er een wettelijke meldplicht is voor ernstige bijwerkingen. Zij denken dat die bijwerkingen worden gerapporteerd door de medische codeurs.”

Dat laatste is wel zo, maar die informatie wordt niet doorgegeven aan Lareb. “Daarvoor zijn artsen zelf verantwoordelijk en veel artsen weten dat niet. Er is ook geen gestandaardiseerde aandacht voor in de medische opleiding.” Daarnaast kan een rol spelen dat artsen het lastig vinden bijwerkingen te onderkennen. “Zij kunnen het gevoel hebben dat zij een bijwerking zelf hebben veroorzaakt door het geneesmiddel voor te schrijven.”

Bovendien lijkt de Inspectie Gezondheidszorg en Jeugd (IGJ) de wettelijke meldplicht niet te handhaven. “Wij weten dat, omdat Wouter Aukema voor ons ook een full-text search heeft gedaan in de tuchtzaken van 2013 tot en met 2023. Dat leverde 41 uitspraken van medische tuchtcolleges waarin Lareb wordt genoemd. In 25 van die uitspraken vormde het niet melden bij Lareb onderdeel van de klacht. Die klachten waren allemaal ingediend door de patiënt. Niet één klacht was ingediend door de IGJ, dus die lijkt niet actief toe te zien op de meldplicht van zorgverleners. Geen enkele klacht over een verzuimde melding van bijwerkingen werd overigens gegrond verklaard door een tuchtcollege. Tuchtrechters zien in het niet melden kennelijk geen probleem.”

Meldprocedure
Ook speelt nog het aspect van de administratieve belasting, die toch al hoog is voor zorgverleners. “Artsen hebben het al druk. Dat is ook een reden om bijwerkingen niet te melden.” Het Artsen Collectief pleit daarom voor een vereenvoudiging van de meldprocedure. “Ook gerichte educatie voor artsen en een betere integratie met het elektronisch patiëntendossier kunnen de meldingsgraad van ernstige bijwerkingen verbeteren”, zegt Fornerod. “Het is niet ingewikkeld om een it-oplossing te maken waarbij de informatie vanuit het patiëntendossier met een paar drukken op de knop automatisch naar Lareb wordt verstuurd.”

De ernst van de bevindingen mag niet worden onderschat. “Het gevaar bestaat dat Lareb nu ernstige bijwerkingen mist. Zeker van nieuwere medicijnen en van middelen die in combinatie met andere medicijnen worden genomen.” Tegelijk is het zo dat bijwerkingen binnen EU-verband worden geanalyseerd. “Zelfs zonder Nederlandse data ontstaat een ‘beeld’, maar de vraag is hoe goed ernstige bijwerkingen in andere landen door artsen worden gerapporteerd. Nieuwe bijwerkingen worden misschien ook vaker doorgegeven door artsen dan bekende bijwerkingen en daardoor werkt het systeem om nieuwe veiligheidssignalen te detecteren toch enigszins. Die signalen worden vervolgens door experts wetenschappelijk beoordeeld op basis van de medische literatuur. Maar de medische literatuur is onbetrouwbaar op dit gebied — en incompleet. Ook de farmaceut kan nog worden gevraagd om aanvullend onderzoek. Uiteindelijk worden heel weinig signalen als reëel aangemerkt en komen in de bijsluiter bij het medicijn.”

Dat proces is niet erg transparant. “En het wordt aan alle kanten gestuurd en beïnvloed door big pharma. Ik denk niet dat dit te ontkennen valt. Veel mensen die in de academische wereld werken, en ook die bij het Europees Medicijnagentschap (EMA), hebben banden met farmaceutische bedrijven. Dat is logisch, want daar komt veel geld vandaan. Die bedrijven hebben een stevige vinger in de pap. En die willen natuurlijk zo min mogelijk ernstige erkende bijwerkingen op hun bijsluiters.”

dakl.nl/melding-bijwerkingen
dakl.nl/studie-melding-ADR