Klikspaan, boterspaan!
Mayke Wijnen | Datum: 31 oktober 2026
Illustratie: Leon Baaren aka ©The Artoonist
Burgers worden aangespoord elkaar in de gaten te houden
Tassencontrole bij de zelfscankassa, kliklijnen voor uitkeringsfraude, buurtpreventieapps en het delen van deurbel- of beveiligingsbeelden met de politie: burgers worden steeds meer aangespoord elkaar te controleren en te verklikken. “Er is altijd wel iemand om je erbij te lappen”, stelt René ten Bos, emeritus hoogleraar Filosofie aan de Radboud Universiteit van Nijmegen. “Er zit stiekem in elk van ons een klein Judasje.”
Burgercontrole is hard nodig, aldus de overheid: “Samen voor een veilig buurt” of “Samen nemen we verantwoordelijkheid”, klinkt het steevast in campagnes rond burgerparticipatie en veiligheid. Geholpen door snel toenemende technologische mogelijkheden, worden inwoners zo meer en meer de ‘oren en ogen’ van de maatschappij. Het roept herinneringen op aan de coronajaren, toen burgers elkaar gingen aanspreken op het dragen van een mondkapje en horecapersoneel de QR-code van klanten moest checken. De verschuiving van toezicht van de overheid naar burgers en digitale systemen, heeft in de praktijk verregaande gevolgen voor onder meer privacy en omgang met elkaar. Enkele voorbeelden op een rij.
Meldpunt voor uitkeringsfraude
Buren, familie of bekenden van wie je denkt dat ze ‘te veel’ inkomen hebben of dat ze naast hun uitkering zwartwerken? Het kan worden gemeld bij 61 procent van de gemeenten, vaak anoniem. EenVandaag berekende dat 208 van de 342 gemeenten in Nederland vorig jaar gebruikmaakten van het zogeheten Meldpunt voor Uitkeringsfraude. Rotterdam ontving in 2023 ruim zevenhonderd meldingen op het meldpunt, zo berekende Monitor Werk & Inkomen van de gemeente. Bij meer dan driekwart van de mensen bleek niets mis. Bij het overige kwart werd het geld teruggevorderd — in totaal 650 duizend euro — en de uitkering stopgezet. Hoewel 26 gemeenten de ‘kliklijnen’ afschaften — zoals Amsterdam, Utrecht, Nijmegen en Leiden — neemt het aantal gemeenten dat er gebruik van maakt toe: van 56 procent in 2021 naar 61 procent in 2025.
Ook de Belastingdienst en FIOD hebben eigen meldpunten. Zij vragen actief om tips over belastingfraude, zwartwerk of financiële misstanden. De Nederlandse Arbeidsinspectie vraagt de burger meldingen te doen over slechte arbeidsomstandigheden, malafide uitzendbureaus of illegale arbeid.
Meld Misdaad Anoniem
De oudste en meest bekende vorm van burgercontrole is Meld Misdaad Anoniem. Sinds 2002 kunnen bij dit landelijke, anonieme meldpunt burgers verdachte situaties melden. Om inwoners te betrekken bij de bestrijding van misdaad worden gerichte campagnes ingezet, zoals Houd misdaad uit je buurt en Melden is voor helden. In 2025 kwam er een recordaantal tips binnen van ruim 32.000, 32 procent meer dan in 2024.
Gemeentelijke meldpunten voor overlast en openbare ruimte
De meest laagdrempelige en wijdverspreide vorm van burgercontrole in Nederland loopt via de eigen gemeentes, die veelvuldig gebruik maken van apps als BuitenBeter. Naar eigen zeggen registreert BuitenBeter honderdduizenden meldingen per jaar, over de meest uiteenlopende zaken: illegale onderverhuur, geluidsoverlast, stank, losliggende stoeptegels, kapotte straatverlichting, zwerfafval, volle prullenbakken, hondenpoep of foutparkeren. De app maakt het burgers dan ook erg eenvoudig om elkaar erbij te lappen: je prikt de locatie van de misstand vast op de kaart, voegt een beschrijving en als het even kan een foto toe en drukt op ‘verstuur’. De melding komt binnen bij de gemeente, waarna die beoordeelt of er moet over worden gegaan tot reparatie, schoonmaak of dat er een handhaver moet worden gestuurd.
De sociale controle is misschien wel het grootst bij de buurtpreventie, een op het oog onschuldig burgercontrole-initiatief van buurtgenoten. Leden van buurtpreventieteams lopen in gele hesjes door de straten en steeds meer wijken hebben een eigen ‘buurtgroepsapp’, waarin verdachte situaties worden gemeld. Gemeente en politie stimuleren buurtpreventie actief via borden of informatieavonden en noemen burgers “de oren en ogen” van de gemeente.
De Stookwijzer
De Stookwijzer, ontwikkeld door onder meer het RIVM en Atlas Leefomgeving, geeft aan de hand van kleurencodes advies of het verstandig is hout te stoken. Daarnaast is het een meldpunt voor burgers die last hebben van houtrook. In 2024 verdrievoudigde het aantal meldingen — dat jaar werden er door de Omgevingswet meer lokale regels opgesteld, zoals tijdelijke stookverboden. Amersfoort was de eerste grote gemeente in Nederland met zo’n stookverbod bij code rood of oranje. Mensen die toch hun open haard aanstaken, werden destijds massaal verklikt door hun buren: tussen oktober 2024 en april 2025 kwamen er in Amersfoort meer dan duizend meldingen binnen. De handhaving gebeurt hierbij enkel op basis van meldingen van burgers — de gemeente ging niet actief op zoek naar overtreders, maar reageerde op klachten.
Steunpunt Radicalisering en Spanningen (SRS)
De gemeente Rotterdam is 1 september van dit jaar het Steunpunt Radicalisering en Spanningen (SRS) gestart, waar “u uw zorgen kunt bespreken en als dat nodig is een melding kunt doen over een mogelijk radicaliserend persoon. Als er daadwerkelijk sprake lijkt van radicalisering, kan het SRS met uw toestemming het signaal doorzetten naar professionals.”
Deurbellen/camera’s en onderlinge monitoring
Het aantal slimme deurbelcamera’s nam de afgelopen jaren flink toe: volgens marktonderzoeksbureau Multiscop groeide het aantal van 500.000 in 2000 naar ongeveer 1,6 miljoen vorig jaar. Ook het aantal beveiligingscamera’s in en rond woningen steeg. Volgens Centraal Bureau voor de Statistiek (CBS) meldde van de ondervraagden 16,6 procent in 2021 camerabewaking te hebben, tegenover 29,1 procent in 2025. Via het systeem Camera in Beeld van de politie kunnen mensen vrijwillig aangeven waar hun camera’s hangen. De politie kan dan indien nodig gericht beelden opvragen. Uit onderzoek van DirectResearch in opdracht van beveiligingsmerk Eufy bleek dat 84 procent van de ondervraagde bezitters van een slimme deurbel en/of beveiligingscamera bereid was de beelden te delen. Slechts 8 procent wilde dat niet. Ook in buurtapps worden beelden van slimme deurbellen in verdachte situaties steeds vaker gedeeld.
Controle op tabak en alcohol
De aankoop van tabak en alcohol is alleen toegestaan boven de 18 jaar. Bij het verkopen van bijvoorbeeld tabak in tankstations moeten verkopers dan ook vragen naar een geldig identiteitsbewijs. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) voert daarbij gerichte controles uit met onder meer 17-jarige testkopers. De inspecteur controleert ter plaatse of de verkoper om een geldig identiteitsbewijs vraagt en de verkoop weigert. Bij overtredingen kan een boete volgen.
Zelfscankassa
Naast burgers zet de overheid ook steeds vaker private bedrijven in om de medemens te controleren en overtredingen te melden. De steekproeven bij de zelfscankassa ogen logisch — geen controle zet de deur naar diefstal immers open. Maar het verplicht winkelpersoneel medeburgers te checken en zadelt ze op met een taak waar ze niet adequaat voor zijn opgeleid. Voor het werk bij de zelfscankassa krijgen zij een korte, interne — vaak online — training of een instructie op de werkvloer. Dat is geen overbodige luxe: uit onderzoek van de Arbeidsinspectie en honderden FNV-meldingen blijkt dat winkelmedewerkers daarbij regelmatig te maken krijgt met verbale en fysieke agressie.
Dat de controles bij de zelfscankassa’s steekproefsgewijs zouden zijn, zoals de supermarkten beweren, blijkt niet te kloppen. Achter de zelfscankassa’s van winkels zit een digitaal controlesysteem dat door private bedrijven is ontwikkeld en dat risicoprofielen van klanten opstelt. Vooral de controles bij Albert Heijn blijken mede gestuurd te worden door algoritmes en risicomodellen, zo tonen onderzoeken van onder meer NRC, RTL en BNNVARA aan. Jumbo vertrouwt wel meer op de willekeur, al experimenteerde het eerder met AI-systemen die ‘afwijkend gedrag’ signaleren. De supermarktketen gaf aan daarmee gestopt te zijn vanwege privacy en ‘klantgevoel’.
Volgens Albert Heijn maken ze bij de zelfscankassa geen gebruik van AI. Het systeem achter de zelfscankassa beoordeelt wél je scanritme en gedrag — neem je pauzes, aarzel je, worden er producten toegevoegd of verwijderd? Ook kijkt het naar productcombinaties (koop je bijvoorbeeld koffiefilters zonder koffie?), de tijd die je in de winkel besteedt, naar eerdere controles en of je gebruikmaakt van een klantenkaart. Een verwijderd item levert vrijwel direct een controle op, zoals je ook zonder Bonuskaart een grotere kans loopt. Via deze klantenkaart wordt ook het risicoprofiel opgebouwd: fouten verhogen je score, correcte scans verlagen die.
Witwascontroles door banken en administratiekantoren
Volgens de Wet ter voorkoming van witwassen en financieren van terrorisme (Wwft) zijn banken al sinds de jaren ’90 verplicht klanten in de gaten te houden. De Algemene Rekenkamer deed onlangs onderzoek naar deze witwascontroles en meldde dat voor de banken “de kosten toenemen (1,6 miljard euro in 2024), en dat bij acht onderzochte banken in 2024 in totaal 13.000 voltijdbanen werden ingezet bij de bestrijding van witwassen. Ondertussen is onduidelijk of de controles ook daadwerkelijk bijdragen aan het voorkomen en opsporen van witwassen.” Volgens de Rekenkamer hebben de controles “grote gevolgen voor burgers en bedrijven”, zoals problemen bij transacties, bankrekeningen die worden geweigerd of opgezegd, mensen of organisaties waarvan de bestaande rekening wordt beëindigd of die geen rekening meer kunnen openen. Naast banken vallen voortaan ook administratiekantoren — boekhoudkantoren en belastingadviseurs — onder deze wet. Deze private bedrijven moeten cliëntenonderzoek doen en stellen daarvoor risicoprofielen op, die jaarlijks opnieuw worden gecontroleerd op ongebruikelijke transacties. De bureaus zijn verplicht deze te melden bij FIU-Nederland (Financial Intelligence Unit-Nederland).
De extra kosten die hierdoor gemaakt worden, worden verhaald op de klanten, die zo dus voor hun eigen controle betalen.
Dat mensen gemakkelijk meewerken aan kliklijnen en anderen controleren, komt volgens René ten Bos, emeritus hoogleraar Filosofie aan de Radboud Universiteit in Nijmegen en voormalig Denker des Vaderlands, door “een kwezelachtige moraal”. “Mensen vinden het niet zo erg dat extra camera’s worden geplaatst of dat ze extra gecontroleerd worden. Want: ‘Ik doe toch geen kwaad of: ‘Ik heb niks te verbergen’. Ofwel ‘Op mij valt niks aan te merken.’”
Anderzijds is de burger, nog los van dit “soort deugdzaamheid”, vooral gevoelig voor de oproep van de overheid omdat “mensen nu eenmaal een liefdesrelatie met controle hebben”, zegt hij. “Ze houden ervan gecontroleerd te worden, ze houden ervan zelf te controleren. In ons zit een diep verlangen om gedrag zoveel mogelijk voorspelbaar te maken. Bij controle draait het om beheersing van het onvoorspelbare.” Hij zag het ook bij zijn voormalig studenten. “Zij vonden het niet erg geestdodend werk te doen bij McDonald’s. Dan wisten ze wat van hen werd verwacht, anders dan in een baan bij een flitsend reclamebureautje: ‘Maakt niet uit hoe, als je maar 100.000 euro omzet draait dit jaar’.”
De huidige burgercontrolemaatschappij hebben we zelf gecreëerd, beaamt hij. “Daaronder kan angst zitten. Angst verkoopt namelijk goed. Maar het verlangen naar controle kan ook een erotisch motief hebben, een perversie. We vinden het eigenlijk wel sexy gecontroleerd en gezien te worden. Dat raakt aan ijdelheid, aan narcisme, die ook gevoed worden door de schermen waarin we onszelf continu terugzien. Machtswellust — dus zelf gezag uitoefenen, valt daar ook onder. Een controlemaatschappij is in wezen een geperverteerde gemeenschap.”
Dat is iets van alle tijden, aldus Ten Bos. “Er is altijd wel iemand om je erbij te lappen. In ieder van ons zit stiekem een klein Judasje. Wanneer, zoals in deze tijd, de techniek de perversie gaat ondersteunen, wordt die tendens steeds heftiger.” Het gevaar is een gepolariseerde samenleving met een groeiend onderling wantrouwen. Ten Bos noemt het “fascisme”. Hij verwijst naar het Duits nationaalsocialisme. “Dat was een echte verklikkersamenleving, waarbij zelfs kinderen werden aangemoedigd papa erbij te lappen als hij een Joodse vriendin had.”
Hij haalt de Franse econoom en filosoof Frédéric Lordon aan. “Hij zei: “We are all willing slaves of capital”. Maar we zijn ook willing slaves of control. Dat begint in bedrijven en bij overheidsorganisaties en wordt vervolgens geëxtrapoleerd naar de publieke ruimte − ook die moet meer en meer georganiseerd worden. Daar wil ik ook niet paranoïde over doen — je wilt wel dat bijvoorbeeld het verkeer geregeld, ‘gecontroleerd’, wordt — maar het geeft ook een spanningsveld tussen de persoonlijke drijfveren en die van het collectief.”
Hij geeft een persoonlijke ervaring: “Een van onze kinderen is een paar jaar geleden ernstig mishandeld. De daders, verdacht van poging tot doorslag, zijn nooit gepakt omdat het net buiten het cameratoezicht viel. Toen merkte ik op hoe dubbel ik ineens was. Ik vind die camera’s overal vreselijk, maar ik baal tegelijkertijd dat ze er toen niet waren. Dat werpt een interessante vraag op: in hoeverre kun je je zelf aan jouw eigen persoonlijke gevoelens en voorkeuren houden in een collectief? En andersom. We hebben allemaal de begrijpelijke wens om de boel een beetje in de hand te houden, maar daarbij zetten we wel de poorten open naar een dystopische maatschappij, waarin roddelen en verklikken normaal geworden zijn. Dat wordt alleen maar erger.”
Wat je alleen leest in De Andere Krant
Dossiers
